(Με αφορμή μια συζήτηση με την κ. Όλια Λαζαρίδου στη Γραμμενίτσα)

Το άρθρο φιγουράριζε σε πρώτο πλάνο σε μια από τις ειδησεογραφικές ιστοσελίδες. Το διεθνούς φήμης βρετανικό περιοδικό Εκόνομιστ, με αφορμή την κυκλοφορία ενός βιβλίου (Blank Space του W. David Marx) διατυπώνει ανησυχίες σχετικά με την επίδραση που έχει η Τεχνητή Νοημοσύνη στον πολιτισμό και, κυρίως, στις Τέχνες και τα παραγόμενα «προϊόντα» τους.
«Ο αλγόριθμος έχει κατατροπώσει τη φαντασία», γράφει. Κάποτε, σημειώνει, η κοινωνία «παρήγαγε άφθονη καινοτομία», όπως στις επαναστατικές πρωτοπορίες του Κυβισμού και του Σουρεαλισμού ή στις αντικουλτούρες των ’60s. Σήμερα, αντιθέτως, κυριαρχεί ένα «κενό» δημιουργικής τόλμης. Πλέον, δεν γίνεσαι διάσημος επειδή έχεις φανταστική φωνή και τρομερές υποκριτικές ή συγγραφικές ικανότητες. Γίνεσαι διάσημος αν βγάζεις πολλές καλές selfies και διαλαλείς πού τρως, πού ταξίδεψες, πού πίνεις, ποιον είδες και πού κάνεις τις αισθητικές σου επεμβάσεις. Το The Economist επισημαίνει πως, σύμφωνα με τον Marx, το πρόβλημα δεν αφορά μόνο την αγορά αλλά και το ιδεολογικό πλαίσιο. Αντί για δημιουργική καλλιτεχνική αμφισβήτηση των κοινωνικών αλλαγών, μεγάλο μέρος της δημόσιας κουλτούρας μετατρέπεται σε πεδίο ρητορικών συγκρούσεων, όπου η υπερβολή και η προσβολή λειτουργούν ως τεχνικές αυτοπροβολής.
Η συζήτηση για την παρακμή της πρωτοτυπίας στη σύγχρονη κουλτούρα δεν είναι καινούρια· στην πραγματικότητα, επαναφέρει μια διάκριση που διατυπώθηκε ήδη στη γερμανική σκέψη ανάμεσα σε Kultur (κουλτούρα στο πιο νεοελληνικό) και Zivilisation (πολιτισμός). Οι δύο όροι μεταφράζονται ως «πολιτισμός», αλλά έχουν διαφορετικό νοηματικό περιεχόμενο. Ο πρώτος νοούνταν ως εσωτερική, πνευματική δημιουργία – τέχνη, αξίες, ηθικό βάθος, συλλογική συνείδηση. Ο δεύτερος αφορούσε την εξωτερική, τεχνική και θεσμική πρόοδο: οργάνωση, τεχνολογία, εκσυγχρονισμό. Σήμερα, η κριτική ότι ο αλγόριθμος, η παραγωγή περιεχομένου και η αγορά έχουν υποκαταστήσει τη δημιουργική τόλμη μοιάζει να επαναφέρει αυτό το δίπολο: παράγουμε περισσότερο Zivilisation (σειρές, τραγούδια, δεδομένα), αλλά ίσως λιγότερη Kultur, με την έννοια της ουσιαστικής πνευματικής και αισθητικής καινοτομίας.
Είναι ευτυχής συγκυρία ότι ένας παρόμοιος προβληματισμός αναπτύχθηκε σε μια θερμή και εκ βαθέων συζήτηση με τη σπουδαία καλλιτέχνιδα (ηθοποιό, σκηνοθέτιδα, ποιήτρια) κ. Όλια Λαζαρίδου το Σάββατο που μας πέρασε στο Ενοριακό Πνευματικό Κέντρο Γραμμενίτσας, με συντονιστή τον π. Χαράλαμπο Σαλίβερο.
Η κ. Λαζαρίδου, σε μια από τις πολλές πτυχές της συζήτησης, εστίασε ακριβώς στην ανάγκη του ανθρώπου να εκφράζεται μέσα από την Τέχνη, χαρακτηρίζοντας την καλλιτεχνική πορεία ως μια αναζήτηση της ψυχής. Επεσήμανε πως, όταν η ψυχή του ανθρώπου είναι ακέραια, μέσα από την Τέχνη μπορεί να βοηθηθεί, ώστε να μπορεί να βλέπει πραγματικά την ουσία των πραγμάτων κι όχι απλά να κοιτάζει γύρω του, κάτι για το οποίο χρειάζεται αγάπη αλλά και πίστη, ταπεινότητα αλλά και δοτικότητα.
Τόνισε ότι στόχος του ανθρώπου θα πρέπει να είναι η δυνατότητα να κρατάει καθαρή και ελεύθερη την ψυχή του, ώστε, όταν αποχωρήσει από τα εγκόσμια, να μην ακολουθείται από κακίες και αναθέματα. Όλα αυτά, σε συνδυασμό με ανάγνωση αποσπασμάτων από τις ποιητικές της συλλογές, εξομολογήσεις για τη νεανική ζωή της, τα παιδικά και εφηβικά της χρόνια, τις συνεργασίες της με ανθρώπους της Τέχνης που άφησαν αποτύπωμα στη ζωή της (με ιδιαίτερη μνεία στο Λευτέρη Βογιατζή που, όπως είπε, δεν ενδιαφέρθηκε για την υστεροφημία του, αλλά υπήρξε απόλυτα δοσμένος στην Τέχνη του, και στην Κατερίνα Γώγου που, κατά τη γνώμη της, υπήρξε ένα φωτεινός άνθρωπος που κάηκε από την ίδια του τη λάμψη).
Η όλη συζήτηση, αλλά και τα συμπεράσματα που μπόρεσαν όλοι/ όλες οι παρευρισκόμενοι/ες (σε μια κατάμεστη αίθουσα στον πολύ ζεστό και φιλόξενο χώρο του Ενοριακού Πνευματικού Κέντρου Γραμμενίτσας) να βγάλουν απ’ αυτή, δίνουν τη λύση στο πρόβλημα που τίθεται όχι μόνο από τον Εκόνομιστ, αλλά και από την ίδια την κοινωνία μας όλο και περισσότερο, τελευταία. Πόσο η παρέμβαση της Τεχνητής Νοημοσύνης θα πρέπει να υποκαθιστά τον άνθρωπο, ακόμα και στην Τέχνη; Η απάντηση είναι προφανής. Ειδικά στην Τέχνη, ο άνθρωπος θα πρέπει να είναι τόσο ο κυρίαρχός, όσο και το ζητούμενο. Κι αυτό διότι η Τέχνη, σε όλες τις μορφές της, αποτελεί τη βαθύτερη αντανάκλαση της ανθρώπινης εμπειρίας, της σκέψης και του συναισθήματος.
Στον πυρήνα της βρίσκεται η ανεκτίμητη αξία της ανθρώπινης παρέμβασης και δημιουργικότητας, η οποία μετατρέπει την απλή ύλη ή ιδέα σε κάτι ουσιαστικό, συγκινητικό και διαχρονικό. Η ανθρώπινη δημιουργικότητα δεν είναι απλώς μια ικανότητα· είναι μια εσωτερική ανάγκη για έκφραση και επικοινωνία. Κάθε πινελιά, κάθε νότα, κάθε λέξη που επιλέγεται από τον καλλιτέχνη φέρει το προσωπικό του στίγμα, την ιδιαίτερη οπτική του γωνία, και το μοναδικό του συναισθηματικό βάθος.
Είναι αυτή η μοναδικότητα που ξεχωρίζει ένα έργο τέχνης από μια απλή αναπαραγωγή ή μια τεχνική άσκηση. Ο δημιουργός φιλτράρει τον κόσμο μέσα από τις δικές του εμπειρίες, τους αγώνες, τις χαρές και τις ανησυχίες, και το αποτέλεσμα είναι μια γέφυρα μεταξύ του δικού του εσωτερικού κόσμου και του θεατή.
Έτσι δημιουργείται μια επικοινωνία που βασίζεται σε ένα συναίσθημα που βιώνουν από κοινού, τόσο ο δημιουργός, όσο και ο δέκτης. Πρόκειται για την αγάπη και την αλληλεγγύη, συναισθήματα που, όσο κι αν προσπαθήσει να μιμηθεί, δε μπορεί να τα βιώσει καμία μηχανή και κανένας αλγόριθμος. Δύο συναισθήματα που βιώνουν, κατά βάση, τα έμβια όντα με αγνή και καθαρή ψυχή. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά η κα Λαζαρίδου, σε μια αποστροφή του λόγου της, ας ψάξουμε για την αγάπη στους ανθρώπους τους οποίους προσεγγίζουν με συμπάθεια τα παιδιά και τα ζώα. Ένα μήνα σχεδόν πριν από τα Χριστούγεννα, η προτροπή αυτή ακούγεται έντονα χριστουγεννιάτικη!