Η 26η Ιουνίου έχει καθιερωθεί ως η Παγκόσμια Ημέρα κατά της Διακίνησης Ναρκωτικών, μια επέτειος που κάθε χρόνο φέρνει στο προσκήνιο επίσημες δηλώσεις, μηνύματα ευαισθητοποίησης και ανησυχητικά στατιστικά στοιχεία για την έξαρση του φαινομένου. Παρά τη διαρκή ενημέρωση και τις προσπάθειες των αρχών, η πραγματικότητα δείχνει ότι το παράνομο εμπόριο ουσιών συνεχίζει να ανθεί, προσαρμοζόμενο στα δεδομένα της σύγχρονης εποχής. Πίσω από την εικόνα μιας τεχνολογικά εξελιγμένης και καταναλωτικής κοινωνίας, το πρόβλημα της εξάρτησης παραμένει μια βαθιά και διαρκώς διογκούμενη πληγή.
Κάθε φορά που ανοίγει αυτή η συζήτηση, το μυαλό πηγαίνει αυτόματα στους εμπόρους. Στο σκοτεινό κύκλωμα, στα βαποράκια, στα τεράστια οικονομικά συμφέροντα. Σωστά. Αλλά αυτό είναι το μισό του κάδρου. Υπάρχει ένα μέγα ζήτημα που πρέπει, επιτέλους, να τεθεί επί τάπητος: «Εφόσον κάποιοι πουλάνε, κάποιοι άλλοι θα πρέπει να αγοράζουν». Ποιοι είναι, λοιπόν, αυτοί οι αγοραστές και, κυρίως, γιατί; Τι είναι αυτό που σπρώχνει έναν άνθρωπο –και δη έναν νέο– να αναζητήσει τη λύτρωση σε μια δόση αργού θανάτου;
Μια διεισδυτική απάντηση σε αυτό το βασανιστικό ερώτημα είχε διατυπώσει με τον πάντα επίκαιρο λόγο του ο Μάριος Πλωρίτης. Ο σπουδαίος αυτός πνευματικός άνθρωπος σημείωνε πως οι σημερινοί νέοι κατατρύχονται από βαθιές αντιφάσεις. Η εποχή μας τους προσφέρει αναμφίβολα μια ζωή πιο άνετη, ελεύθερη και «κοσμοπολιτική», με ευκαιρίες μόρφωσης και ψυχαγωγίας που ούτε καν διανοούνταν οι παλαιότερες, καθημαγμένες από τους πολέμους γενιές. Θα μπορούσαν οι τωρινοί νέοι να αναφωνήσουν, όπως ο σαιξπηρικός Πίστολ: «Ο κόσμος για μένα είναι ένα στρείδι, που θα τ’ ανοίξω εγώ με το σπαθί μου». Μόνο που αυτό το σπαθί αποδεικνύεται δίκοπο. Η ανοιχτή κοινωνία της «αφθονίας» κρύβει παγίδες. Η αφθονία μετατρέπεται σε αντικατοπτρισμό και οι «περισσότερες ευκαιρίες» καταλήγουν, κατά κανόνα, σε κλειστές πόρτες και εμπαιγμούς.
Σύμφωνα με τον Πλωρίτη, οι σύγχρονες ελευθερίες συχνά αποδεικνύονται κούφιες. Η αποτίναξη της καταπίεσης φέρνει τη διάλυση της συνοχής στην οικογένεια, η απελευθέρωση των ερωτικών σχέσεων τις υποβαθμίζει σε ανούσια σαρκική επαφή, η πρόσβαση στη μόρφωση χάνει την ουσία της από την κακομοιριά και την παπαγαλία της εκπαίδευσης, η ιλιγγιώδης εξέλιξη της τεχνολογίας και των δικτύων μετατρέπει τους χρήστες σε απομονωμένα «εξαρτήματα» ενός εικονικού κόσμου, ο «κοσμοπολιτισμός» καταντά ένας πιθηκισμός ξένων προτύπων. Όλα αυτά ενσταλάζουν στους νέους ένα οδυνηρό αίσθημα απογοήτευσης. Νιώθουν ανήμποροι μπροστά στις Σειρήνες του κόσμου, ξένοι μέσα στο άδειο σπιτικό τους, ματαιόπονοι στα γρανάζια μιας στείρας παιδείας, αποτυχημένοι στις στατιστικές της ανεργίας. Κι όταν αναζητήσουν αποκούμπι στον κόσμο των «μεγάλων», τι εισπράττουν; Κοινωνικό κανιβαλισμό, όπου μοναδικό ζητούμενο είναι η οικονομική επιτυχία με κάθε θυσία (των άλλων), και μια φανατική μισαλλοδοξία. Το αντίδοτο, λοιπόν, σε αυτά τα αδιέξοδα και την πνιγμονή γίνεται, δυστυχώς, η χρήση ουσιών. Με την τραγική ψευδαίσθηση πως θα τους χαρίσει διεξόδους, ανάσες και χαμένες «γοητείες».
Είναι αδύνατον να διαφωνήσει κανείς με μια τόσο τεκμηριωμένη και δομική ανάλυση. Ωστόσο, δίπλα στις υπαρξιακές και κοινωνικές αυτές αιτίες, οφείλουμε να ψηλαφήσουμε και τις πληγές που ανοίγουν στο πιο άμεσο περιβάλλον του ατόμου: στην ίδια του την οικογένεια. Η σύγχρονη κρίση του θεσμού της οικογένειας δεν είναι απλώς οικονομική, είναι κυρίως λειτουργική και συναισθηματική. Παρατηρείται, πλέον συχνά, μια καθολική απουσία ορίων και κανόνων. Στην προσπάθειά τους οι γονείς να είναι «φίλοι» με τα παιδιά τους, ή πνιγμένοι οι ίδιοι στο άγχος της επιβίωσης, ξεχνούν να γίνουν οι σταθεροί φάροι που θα πουν το μεγάλο, αλλά αναγκαίο «όχι». Η έλλειψη οριοθέτησης στην παιδική ηλικία δημιουργεί ενήλικες με μηδενική ανοχή στη ματαίωση. Όταν, λοιπόν, η ζωή τούς αρνηθεί κάτι, καταρρέουν και αναζητούν χημικά δεκανίκια.
Παράλληλα, ζούμε σε μια κοινωνία όπου η ατιμωρησία φαίνεται να κυριαρχεί σε όλα τα επίπεδα. Όταν το παιδί ή ο έφηβος βλέπει ότι οι κανόνες παραβιάζονται καθημερινά γύρω του χωρίς καμία συνέπεια, όταν το «λάδωμα», η παρανομία και η αυθαιρεσία αποτελούν το κρυφό manual της επιτυχίας, τότε γιατί να σεβαστεί τον νόμο; Η αίσθηση ότι «τίποτα δεν έχει συνέπειες» αποθρασύνει τη νεανική παρόρμηση και μειώνει το αίσθημα του κινδύνου απέναντι στις τοξικές ουσίες. Και δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι, όπως τονίζει και ο σπουδαίος Ουμπέρτο Έκο, υπάρχουν και οι πολυεθνικές των ναρκωτικών, οργανώσεις που αποκομίζουν δισεκατομμύρια ως κέρδος από το εμπόριο ουσιών και κάνουν οτιδήποτε για να το διατηρήσουν.
Έτσι, οι συνέπειες της διακίνησης και της χρήσης απλώνονται σαν ιός, γονατίζοντας την κοινωνία. Δεν είναι μόνο ο ατομικός γολγοθάς του χρήστη –η σωματική και ψυχική του κατάρρευση, η απώλεια της αξιοπρέπειας και της ίδιας του της ζωής. Είναι το αθόρυβο ντόμινο που συμπαρασύρει τα πάντα. Η οικογένεια του χρήστη εγκλωβίζεται σε έναν διαρκή τρόμο, βιώνοντας την οικονομική αφαίμαξη και τον κοινωνικό στιγματισμό. Για να συντηρηθεί το πανάκριβο πάθος, επιστρατεύεται η εγκληματικότητα, οι κλοπές, η πορνεία, ενώ οι έμποροι θησαυρίζουν. Το χειρότερο: με τη βοήθεια και των προτύπων από τη σύγχρονη μόδα της τραπ και των εκπροσώπων της, η διακίνηση και η χρήση ουσιών ανάγονται σε πρότυπο εύκολου πλουτισμού και δήθεν μαγκιάς, ενισχύοντας την εξάπλωση του φαύλου κύκλου των εξαρτήσεων.
Αν, λοιπόν, θέλουμε να αλλάξει κάτι, πρέπει να κοιτάξουμε την αλήθεια κατάματα. Η καταστολή της διακίνησης είναι δουλειά της αστυνομίας, αλλά η θεραπεία της ζήτησης είναι δουλειά δική μας. Όσο προσφέρουμε στους νέους έναν κόσμο γεμάτο «πλαστικά» πρότυπα, πνευματική φτώχεια και συναισθηματική ερημιά, τόσο οι έμποροι θα βρίσκουν πελάτες. Το στοίχημα είναι να τους μάθουμε να ανοίγουν το «στρείδι του κόσμου» όχι με το δίκοπο σπαθί της αυτοκαταστροφής, αλλά με τα όπλα της παιδείας, της αγάπης, των ορίων και της αυθεντικής συντροφικότητας. Μόνο τότε οι τεχνητοί παράδεισοι θα χάσουν τη λάμψη τους.