Ιστορική ενημέρωση για τους αναγνώστες της έγκριτης εφημερίδας «Ο Ταχυδρόμος Άρτας»
Γράφει ο ιστορικός Ιωάννης Σπ. Έξαρχος
Μέρος Α’
Το 1796 μΧ ο Αλή Πασάς του κάστρου των Γιαννίνων, διότι δεν υπήρξε οικισμός ποτέ, δολοφόνησε τον Τούρκο διοικητή της ιστορικής Άρτας Χουσεΐν Μπέη και τον γιο του προκατόχου του Αληζότ Πασά και μετέφερε τη διοικητική πρωτεύουσα της Ηπείρου από την ιστορική Άρτα στο Κάστρο των Γιαννίνων που τότε άρχισε να παρουσιάζεται ως κωμόπολη από τον Αλή Πασά και ποτέ άλλοτε, αρπάζοντας όλες τις περιουσίες της ιστορικής Άρτας που ανήκουν στον Βαλιδιέ Σουλτάν και τις παραχώρησε εικονικά στον ανύπαρκτο Μουσταφά κι έτσι μετέφερε τη διοικητική πρωτεύουσα της Ηπείρου από την ιστορική Άρτα στην κωμόπολη πλέον των Γιαννίνων, που δημιούργησε ο ίδιος ο Αλής (Τούρκος συγγραφέας Σελήμ Ναργκήτ).
Για τον Αλή Πασά θα επανέλθω με πολλά συνταρακτικά στοιχεία για τον ίδιο και ποιους Έλληνες είχε συνεργάτες του, τους οποίους και πλούτισε.
Οι Βυζαντινές εκκλησίες της Άρτας και του ιστορικού νομού της
Οι βυζαντινές εκκλησίες της Άρτας δεν είναι μόνο τέχνη, δεν είναι μόνο ζωγραφική, είναι και κάτι άλλο.
Είναι κυρίως η πιο ολοκληρωμένη έκφραση της υψηλής, αδιάσπαστης και καθοριστικής σε ευρύτερες περιοχές καλλιτεχνικής φυσιογνωμίας της βυζαντινής Άρτας και ταυτόχρονα, καθώς αντιπροσωπεύουν όλες τις φάσεις της μεσαιωνικής ζωής, κά-νουν την πόλη ιδανικό χώρο μελέτης και ουσιαστικής προσέγγισης του βυζαντινού πολιτισμού.
Τα αριστουργήματά της δεν τα ονομάζουμε πίνακες ή ζωγραφιές, δεν τα θαυμάζουμε μόνο ως έργα τέχνης, αλλά τους ανάβουμε καντήλι, θυμίαμα, τα προσκυνάμε και προσευχόμαστε μπροστά τους, όπως και τα Άγια Λείψανα των Αγίων δεν τα φιλάμε με το στόμα μας και ούτε αφήνουμε χρήματα. Κι αυτό γιατί οι εικόνες δεν παριστάνουν μόνο την ομορφιά, αλλά εκφράζουν και κάποια βιώματα.
Η εικόνα γεννήθηκε στους τόπους λατρείας των πρώτων Χριστιανών. Εκεί όπου κάποιος μάρτυρας θυσίαζε τη ζωή του για τον Χριστό, οι Χριστιανοί τελούσαν τη Θεία Λειτουργία. Πίστευαν πως ο Μάρτυρας δεν πέθανε αλλά ζει αιώνια και παρευρίσκεται σε κάθε Λειτουργία. Γι’ αυτό και τον ζωγράφιζαν στους τοίχους της Εκκλησίας.
Η βυζαντινή Αρτινή ζωγραφική, λοιπόν, είναι από μόνη της ένα βίωμα. Το βίωμα της νίκης κατά του θανάτου, το βίωμα της Ανάστασης και της αιώνιας χαράς και αγάπης. Επειδή εκφράζει την αιώνια ζωή, φανερώνει το νόημα αυτής εδώ της ζωής, παραδειγματίζει και δίνει κατευθύνσεις στον άν-θρωπο. Μας ελκύει πέρα από το γήινο και πρόσκαιρο. Γι’ αυτό ξεπερνάει τις εποχές. Δίνει ομορφιά, αιωνιότητα. Είναι τέχνη κλασική, δεν αλλοιώνεται, αλλά μένει σταθερή στις βασικές της γραμμές.
Σε όλες τις Βυζαντινές Εκκλησίες της Άρ-τας, της πανάρχαιας πραγματικής πρωτεύουσας της Ηπείρου, και στα περίχωρά της παρατηρείται η ίδια μεγαλοπρέπεια. Ο Άγιος Μόδεστος με το βλέμμα απλανές, ο νεαρός Άγιος Λουκιανός με μια βαθιά πίκρα ζωγραφισμένη στο πρόσωπό του, ο Άγιος Οικουμένιος και ο Άγιος Εφραίμ ο Σύρος, ο Άγιος Άνθιμος, οι επτά παίδες που εκοιμήθησαν στην Εκκλησία της Εφέσου, οι τρεις παίδες που ερρίφθησαν στην κάμινο, ο Άγιος Ιάκωβος ο Πέρσης, οι Απόστολοι που δέχονται τη μετάληψη από το Χριστό, είναι θαυμαστές συνθέσεις που παρουσιάζουν αρμονία χρωμάτων, κίνηση και έκφραση στη μορφή επιτυχημένη απόδοση των χαρακτηριστικών, καλή απόδοση στις λεπτομέρειες.
Οι χλωμές και αυστηρές μορφές τους αποτελούν μια πινακοθήκη θεϊκών προσώπων που ύψωσαν το πνεύμα πάνω από το σώμα και τυράννησαν το κορμί για να κερδίσουν την ψυχή τους. «Ζωγραφία σιωπώσα εν τοίχω λαλεί πλείονα και ωφελιμότερα» Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης.
Ελάχιστα ονόματα βυζαντινών και μεταβυζαντινών αγιογράφων έφτασαν μέχρι σε μας. Κι αυτό επειδή τα διέσωσε ο θρύλος ή τα διαφύλαξαν οι χρονογράφοι. Μετρημένοι στα δάκτυλα του χεριού είναι οι επώνυμοι βυζαντινοί αγιογράφοι, των οποίων το έργο είναι γνωστό. Κι όμως, διασώθηκαν πολλά δείγματα ζωγραφικής των βυζαντινών και μεταβυζαντινών χρόνων από άγνωστους δημιουργούς.
Για να γνωρίσω καλύτερα αυτούς τους συνήθως άσημους δημιουργούς και να διαλύσω την άγνοια του ευρύτερου κοινού της σημερινής Άρτας γύρω απ’ αυτούς, άρχισα να καταγράφω τα ονόματά τους όποτε και όπου τα συναντούσα και να συγκεντρώσω οποιαδήποτε στοιχεία έβρισκα γι’ αυτούς.
Ενδεικτικά τους παραθέτω:
1) Αλέξιος από την Άρτα. Το 1761 ιστόρησε το καθολικό της Μονής των Εισοδίων της Θεοτόκου στο χωριό Μελισσουργοί Νομού Άρτας.
2) Ανανίας, Μοναχός από την Άρτα. Γνωστός από επιγραφή σε τοιχογραφία του 1558, που εικονίζει την Παναγία Πλατυτέρα ανάμεσα στους Αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ, και κοσμεί το μητροπολιτικό ναό της Παρηγορητίσσης στην πόλη μας που παρουσιάζει επικίνδυνες ρωγμές.
3) Αρσένιος, Ιερομόναχος από την Άρτα. Εικόνες του υπάρχουν στους Ιερούς Ναούς του Αγίου Γεωργίου (ο Άγιος Γεώργιος του 1715) και του Αγίου Νικολάου (ο Άγιος Νικόλαος) στο Μεταξοχώρι Αγυιάς.
4) Αρτινός ο Αναστάσιος. Αχρονόλογητο έργο του είναι η θύρα της προθέσεως στην Εκκλησία του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου Βασιλάκιδων στους Παξούς.
5) Κωνσταντίνος από τη Βρεστενίτσα (ση-μερινές Πηγές) νομού Άρτας. Το 1784 ιστόρησε το παρεκκλήσιο των Ταξιαρχών στη μονή Κατουσίου της επαρχίας Τρικάλων. Το 1788, με τη βοήθεια των μαθητών του Ιωάννου και Γεωργίου, τοιχογράφησε το νάρθηκα του καθολικού της ίδιας Μονής.
6) Μπούας Νικόλαος από την Άρτα. Έργο του είναι η εικόνα του Χριστού, του 1807, στο ναό των Αγίων Θεοδώρων στην Άρτα.
7) Νικόλαος εξ Άρτης. Ιερέας από την Άρτα. Το 1697, με τη βοήθεια των παιδιών του, των οποίων το όνομα δεν αναφέρεται στη σχετική επιγραφή, τοιχογράφησε το ναό της Μονής Σέλτσου που βρίσκεται στη δεξιά όχθη του Αχελώου στο νομό Άρ-τας. Ο ίδιος ο Ιερέας εργάστηκε στο πρώτο ήμισυ του ΙΖ’ αιώνα. Με την υπογραφή του υπάρχει στη συλλογή της Ελληνικής Κοινότητας της Βενετίας εικόνα που παριστάνει τον Ιησού ένθρονο ως ΒΑΣΙΛΕΑ των ΒΑΣΙΛΕΩΝ.
8) Σπυρίδων από την Άρτα. Είχε εγκατασταθεί στην Αργαλαστή νομού Μαγνησίας. Το 1817 τοιχογράφησε το εκκλησάκι της Γέννησης της Θεοτόκου κοντά στην Πλατανιά του νοτίου Πηλίου.
Από την ταπεινή θέση του Ιστορικού, όλους αυτούς τους Αγιογράφους, τους τα-πεινούς ζωγράφους οι οποίοι, παραμερίζοντας με σεμνότητα μπροστά στο έργο τους, συντέλεσαν σ’ αυτό το εικαστικό θαύμα που ονομάζεται βυζαντινή και μεταβυζαντινή αγιογραφία, άντλησα από μακροχρόνια έρευνα στη διεθνή βιβλιογραφία, αλλά και από επιτόπια έρευνα στα Χριστιανικά μνημεία της Ελλάδας για την ιστορική Άρτα και τον ιστορικό νομό της, την πανάρχαια πραγματική πρωτεύουσα της Ηπείρου».
Η συνέχεια στο
επόμενο φύλλο
