Γράφει ο Σωτήρης Γεωργούλας*
Την τελευταία φορά που πέρασα από την Άρτα, το κέντρο της πόλης ήταν ήσυχο με έναν τρόπο που δεν έμοιαζε με ηρεμία αλλά με απουσία. Λίγοι νέοι, καφενεία γεμάτα ηλικιωμένους, μισοκατεβασμένα ρολά. Δεν βλέπεις απλώς μια πόλη σε δυσκολία, βλέπεις μια κοινωνία που σιγά – σιγά αδειάζει.
Τα στοιχεία είναι γνωστά. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις πιο γηρασμένες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο πληθυσμός μειώθηκε περίπου 3% την περίοδο 2011 – 2021, κυρίως λόγω χαμηλών γεννήσεων και φυγής νέων στο εξωτερικό. Το ποσοστό ανηλίκων κάτω των 15 ετών βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο των τελευταίων δεκαετιών, ενώ η αναλογία εργαζομένων προς συνταξιούχους συνεχώς επιδεινώνεται.
Το δημογραφικό δεν είναι μόνο αριθμοί. Είναι το αποτέλεσμα δεκαετιών ανισοτήτων, εγκατάλειψης της περιφέρειας και μιας πολιτείας που δεν έδωσε στους ανθρώπους λόγο να μείνουν.
Η περιφέρεια έμεινε πίσω
Η ανάπτυξη στην Ελλάδα συγκεντρώθηκε διαχρονικά σε λίγα μεγάλα αστικά κέντρα. Η υπόλοιπη χώρα αντιμετωπίστηκε συχνά ως εκλογική περιφέρεια και όχι ως τόπος που αξίζει επένδυση και προοπτική.
Και η Άρτα δυστυχώς δεσπόζουσα σ’ αυτή την πραγματικότητα. Μια περιοχή με πλούσια γη, αγροτική παραγωγή και ισχυρή τοπική ταυτότητα, που όμως βλέπει δημόσιες υπηρεσίες να αποδυναμώνονται: ελλείψεις σε γιατρούς, συγχωνεύσεις σχολείων, υποστελεχωμένες υπηρεσίες και αγρότες εγκλωβισμένους στη γραφειοκρατία και την αβεβαιότητα.
Για μια νέα οικογένεια, η εξίσωση γίνεται σχεδόν αδύνατη: λίγες δουλειές, δυσκολία πρόσβασης σε παιδίατρο ή βρεφονηπιακό σταθμό και ανάγκη μετακίνησης στην Αθήνα ή στο εξωτερικό για καλύτερες ευκαιρίες. Οι νέοι δεν εγκαταλείπουν τον τόπο τους επειδή δεν τον αγαπούν. Φεύγουν επειδή δεν μπορούν να χτίσουν εκεί τη ζωή τους.
Το δημογραφικό δεν λύνεται
με μοιρολατρία
Η γήρανση των πληθυσμών είναι διεθνές φαινόμενο. Από τη Νότια Κορέα μέχρι την Ιταλία, ολόκληρες περιοχές αδειάζουν και οι γεννήσεις μειώνονται. Όμως η μοιρολατρία είναι η χειρότερη απάντηση.
Πίσω από κάθε αρνητικό δημογραφικό δείκτη υπάρχει μια πολιτική επιλογή: τι στηρίζεις, πού επενδύεις και ποιους θεωρείς σημαντικούς για το μέλλον της χώρας.
Η Ελλάδα χρειάζεται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο. Ένα σταθερό σχέδιο που να στηρίζει όσους κρατούν ζωντανή την κοινωνία: νέες οικογένειες, εργαζόμενους της περιφέρειας, μικρούς παραγωγούς και τοπικές κοινότητες.
Η Άρτα μπορεί να γίνει παράδειγμα
Η συζήτηση για την περιφέρεια συχνά μένει στη θεωρία. Το ζητούμενο όμως είναι πρακτικό: πώς κάνεις έναν τόπο ελκυστικό για να ζήσει κάποιος εκεί;
Η Άρτα έχει ήδη μια σημαντική βάση με τις πανεπιστημιακές σχολές του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Αν η εκπαίδευση συνδεθεί ουσιαστικά με την αγροδιατροφή και τον αγροτουρισμό, το Πανεπιστήμιο θα μπορούσε να εξελιχθεί σε πραγματικό αναπτυξιακό πυρήνα για ολόκληρη την περιοχή. Γύρω από αυτόν τον πυρήνα θα μπορούσε να στηριχθεί ένα νέο μοντέλο τοπικής ανάπτυξης: παραγωγοί που συνεργάζονται μέσα από σύγχρονους συνεταιρισμούς, τοπικά προϊόντα που αποκτούν εξαγωγική δυναμική, νέες οικογένειες που έχουν ουσιαστικά κίνητρα να εγκατασταθούν και να μείνουν στον τόπο τους.
Την ίδια στιγμή, η πρόσβαση σε ποιοτικές δημόσιες υπηρεσίες, από παιδικούς σταθμούς μέχρι ένα πραγματικά ενισχυμένο Νοσοκομείο Άρτας και δίκτυα τηλεϊατρικής για τα ορεινά χωριά, μπορεί να δημιουργήσει την αίσθηση ασφάλειας και προοπτικής που σήμερα λείπει από πολλούς ανθρώπους της περιφέρειας. Δεν πρόκειται για ουτοπία. Είναι πολιτικές που έχουν εφαρμοστεί επιτυχημένα και αλλού.
Πίσω από το δημογραφικό
υπάρχει κοινωνία
Η μείωση των γεννήσεων δεν είναι μόνο οικονομικό πρόβλημα. Είναι ζήτημα κοινωνικής συνοχής. Ένας τόπος χωρίς παιδιά χάνει σταδιακά όχι μόνο το μέλλον του αλλά και το παρόν του: σχολεία που κλείνουν, γειτονιές που ερημώνουν, κοινότητες που διαλύονται.
Η πραγματική πρόκληση είναι να ξαναχτιστεί η εμπιστοσύνη ότι μπορεί κάποιος να δημιουργήσει ζωή, οικογένεια και προοπτική στον τόπο του. Το ερώτημα δεν είναι αν η τάση μπορεί να αντιστραφεί. Το ερώτημα είναι αν υπάρχει η πολιτική βούληση να προσπαθήσουμε πραγματικά.
*Ο Σωτήρης Γεωργούλας είναι υπεύθυνος για την αγορές παραγώγων σε Ελληνική συστημική Τράπεζα, με πολυετή εμπειρία στο εξωτερικό και υποψήφιος διδάκτορας στο ΕΚΠΑ στο τμήμα οικονομικών επιστημών
