Ενας φίλος γιατρός ασχολούμενος με την ιστορία της ιατρικής μου έστειλε ένα γραπτό ερωτηματολόγιο και μου ζητούσε να του απαντήσω με γραπτή αρνητική ή θετική αιτιολογημένη γνώμη για να την συμπεριλάβει σε ένα υπό έκδοση βιβλίο του, σχετικά με τους Έλληνες γιατρούς που βρισκόταν στο σαράι του σουλτάνου Μαχμούτ Β΄. Τα ερωτήματα προέκυψαν γιατί είναι γνωστό, πως στα χρόνια της ηγεμονίας του Μαχμούτ Β΄ κηρύχθηκε η Ελληνική Επανάσταση του 1821.
Το ερωτηματολόγιο έχει ως εξής: Έπρεπε, ως Έλληνες, οι γιατροί εκείνοι να προσφέρουν οικειοθελώς τις υπηρεσίες τους στον σουλτάνο Μαχμούτ Β, ο οποίος χρησιμοποίησε κάθε αθέμιτο μέσο για να πνίξει την Επανάσταση του 1821 στη γέννησή της; Του Σουλτάνου που ξεκλήρισε ολόκληρες περιοχές, χωριά και πόλεις των επαναστατημένων Ελλήνων; Του Σουλτάνου, που με τις διαταγές του απαγχονιζόταν με συνοπτικές διαδικασίες επιφανείς προσωπικότητες του γένους των Ελλήνων;
Απάντηση στα ερωτήματα: Κύριε συνάδελφε, άργησα λίγο να σου απαντήσω. Τούτο γιατί τα ερωτήματά σου, με οδήγησαν να ερευνήσω ιστορικά, πολιτικά και κοινωνικά τις τότε κρατούσες συνθήκες και αντιλήψεις στις αρχές του 18ου αιώνα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και γε- νικότερα στην Ευρώπη, κάτω από τις οποίες μπορούσαν να ασκούν όλοι οι γιατροί, όπως και οι Έλληνες γιατροί, το επάγγελμά τους και αν είχαν πέρα από αυτό τη δυνατότητα να ασχολούνται και με άλλες δραστηριότητες δίχως κρατική αστυνόμευση. Πάντοτε λαμβάνοντας υπόψη πως οι γιατροί έπρεπε προς βιοπορισμό να προσαρμόζονται και στο περιβάλλον στο οποίο πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους.
Οι γιατροί στο σαράι του Σουλτάνου επιλεγόταν, όπως συνηθιζόταν, από τους συμβούλους του με διάφορα κριτήρια επιστημονικά, εμπειρίας και κοινωνικής φή- μης, αλλά και ως γιατροί εμπιστοσύνης και πίστης στον εκάστοτε ηγεμόνα.
Ως προς τον ξεσηκωμό των Ελλήνων του 1821 είναι απαραίτητο να γνωρίζουμε τις κυβερνητικές συμμαχίες των κατεχόντων την εξουσία στις τότε ευρωπαϊκές κρατικές οντότητες και την παγκόσμια πολιτική πραγματικότητα. Κάθε επαναστατική διαδικασία εναντίον της παγιωμένης τά- ξης πραγμάτων, χωρίς κάποια επίσημη στήριξη των επαναστατημένων έστω και από ένα ισχυρό Ευρωπαϊκό κράτος, ήταν από τη γέννησή της για τους πραγματιστές και σκεπτόμενους ανθρώπους καταδικασμένη σε αποτυχία. Αυτό ίσχυε και για την πλειοψηφία των Ελλήνων, όπως και για τους Ελληνικής καταγωγής γιατ- ρούς, οι περισσότεροι των οποίων ήταν αμύητοι στην Φιλική Εταιρεία.
Ιστορικά η επανάσταση του 1821 ξεκίνησε ως ένας πολύπλοκος άλυτος επαναστατικός γρίφος από ένα περιορισμένο σε αριθμό εχόντων εθνική συνείδηση φιλελεύθερων Ελλήνων και φίλων των Ελλήνων ανά την Ευρώπη, που ορκίστηκαν και συντονίστηκαν κάτω από τη σκέπη και τις αρχές της συνωμοτικά ιδρυμένης Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό της Ρωσίας.
Σου γράφω λοιπόν με ειλικρίνεια τη γνώμη μου: Οι Έλληνες γιατροί της προεπαναστατικής περιόδου προερχόμενοι από όλα τα διαμερίσματα της Οθωμανικής Αυ- τοκρατορίας και των νησιών του Ιονίου πελάγους αναπτύσσονται και προσφέρουν υπηρεσίες στον τόπο καταγωγής των, αλλά και σε διάφορες χώρες της Ευ- ρώπης. Πάρα πολλοί παρέμειναν στην Ιταλία, αλλά και σε πολλές άλλες χώρες, στις χώρες δηλαδή όπου και είχαν σπουδάσει την ιατρική επιστήμη.
Επειδή γνώριζαν πολλές γλώσσες και εί- χαν μεγάλη φήμη, ιστορικά τους συναντούμε να υπηρετούν στις αυλές ηγεμόνων, βασιλέων, αυτοκρατόρων και σουλτάνων, αλλά και να διδάσκουν την ιατρική ως καθηγητές στα καλλίτερα πανεπιστήμια της Ευρώπης. Η φήμη τους επεκτεινόταν σε όλη την Ευρώπη και πέρα από αυτή σε ολόκληρο τον γνωστό κόσ-μο.
Πρέπει εδώ να αναφερθεί, πως στις αρχές του 18ου αιώνα η εθνική Ελληνική γλώσσα ήταν ακόμα αδιαμόρφωτη. Οι σπουδαγμένοι Έλληνες, μεταξύ των οποίων και οι γιατροί, δεν έγραφαν την ομιλούμενη Ελληνική γλώσσα και δεν είχαν εθνική συλλογική συνείδηση. Ο εθνικός μας ποιητής Διονύσιος Σολωμός τα ποιήματά του αρχικά τα έγραφε στην ιταλική γλώσσα.
Έχοντας υπόψη τα παραπάνω ερχόμαστε στην περίοδο της ηγεμονίας του Μαχμούτ Β, που συμπίπτει με την Ελληνική Επανάσταση. Την εποχή εκείνη η πλειονότητα των Ελλήνων γιατρών βρισκόταν εκτός επαναστατικής διαδικασίας και ελάχιστοι είχαν μυηθεί από ανθρώπους της Φιλικής Εταιρείας στους στόχους και το σκοπό της Εταιρείας, που δεν ήταν άλλος από την παλιγγενεσία από τις στάχτες του Έθ- νους των Ελλήνων. Επομένως, οι αμύητοι γιατροί πρόσφεραν τις υπηρεσίες τους, εκεί που είχαν το μεγαλύτερο οικονομικό όφελος και εξασφάλιζαν την επιστημονική τους εξέλιξη.
Για να αντιληφθεί κάποιος την πολιτική στην εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας πρέπει να γνωρίζουμε πως άμεσοι συ- νεργάτες και μυστικοσύμβουλοι του Σουλτάνου Μαχμούτ Β’ και του κάθε προηγούμενου Σουλτάνου από της άλωσης της Κωνσταντινούπολης και μετά ήταν Έλληνες. Αυτοί, την εποχή της εξέγερσης, εκ- τός των άλλων, τον συμβούλευαν πώς πρέπει να συμπεριφερθεί και τί πρέπει να πράξει με τους επαναστατημένους ομόθρησ- κους ρωμιούς. Έτσι τους αποκαλούσαν και όχι ομοεθνείς.
Οι γιατροί στο σαράι δεν ασκούσαν καμία πολιτική ή συμβουλευτική πολιτική. Μόνο πρόσφεραν τις ιατρικές τους γνώσεις. Εξάλλου, είχαν δώσει τον όρκο του Ιπποκράτη να προσφέρουν ιατρικές υπηρεσίες στον κάθε άνθρωπο ανεξάρτητα από φυ- λή, θρησκεία και χρώμα δέρματος και όχι αποκλειστικά και μόνο στους ελληνικής καταγωγής υπηκόους της Οθωμανικής Αυ- τοκρατορίας. Επομένως, ήταν αδύνατο αμύητοι στη Φιλική Εταιρεία να σκέφτονται και να εργάζονται μόνοι τους συνωμοτικά για την ίδρυση Ελληνικού Κράτους, που στο μυαλό τους φάνταζε όνειρο απ- ραγματοποίητο.
Υποστηρίζεται, από πολλούς ιστορικούς, πως μεταξύ των Ελλήνων που υπηρετούσαν στην αυλή του Σουλτάνου, υπήρχε αν- ταγωνισμός επικράτησης και κάρφωνε ο ένας τον άλλο στον Σουλτάνο, τις περισσότερες φορές ψεύτικα, με διάφορες κα- τηγορίες. Την εποχή εκείνη η κατηγορία, πως εκείνος εργάζεται για λογαριασμό της Φιλικής Εταιρείας, έπιανε τόπο και το κάρφωμα αρκούσε ως αποδεικτικό στοιχείο για να εξαφανισθεί αμέσως αυτός, η στενή οικογένειά του και οι όλοι οι συγγενείς από προσώπου γης.
Συμπερασματικά δεν μπορούμε να κρίνουμε τους γιατρούς της εποχής εκείνης, που πρόσφεραν ιατρικές υπηρεσίες κοντά στον Σουλτάνο με εθνικά κριτήρια. Τους Έλληνες πολιτικούς που δούλευαν για λο- γαριασμό του Σουλτάνου και ήταν οι άμεσοι συνεργάτες του μπορούμε να κρίνουμε. Και τούτο γιατί πολλοί από αυτούς λίγα χρόνια αργότερα με την ίδρυση του κράτους των Ελλήνων βρέθηκαν επικεφαλής του κρατικού μηχανισμού στο νεοσύστατο Ελληνικό κράτος και άλλοι, πολύ λίγοι, κάτοχοι πολύ μεγάλων εκτάσεων γης (τσιφλικάδες) με συμβόλαια υπογραμμένα από τον Σουλτάνο και από τούρκους τιτλούχους γαιοκτήμονες.
Όλοι αυτοί, εκτός των άλλων, μετέφεραν και την κακή νοοτροπία και τις ραδιουργίες της αυλής του Σουλτάνου στην Ελληνική πολιτική σκηνή. Τα επακόλουθα ως προς τον τρόπο άσκησης της πολιτικής ζούμε ακόμα και σήμερα. Η πολιτική που ακολούθησαν οι περισσότεροι από αυτούς εξυπηρετούσε μόνο τα προσωπικά τους συμφέροντα, τις φιλοδοξίες τους και επί πλέον τα συμφέροντα στην Ελλάδα και στον ευρύτερο γεωπολιτικό χώρο των Μεγάλων Δυνάμεων της εποχής.
*Ο Γιώργος Παπαδημητρίου είναι παθολόγος – καρδιολόγος, διδάκτωρ καρδιολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών