Μέρος Β’
Το κορυφαίο απολογητικό έργο «Ιουλιανός ο Παραβάτης εν απελπισία εκπνέων». Το σημαντικότερο βιβλίο του Αμβράζη φέρει τον μεγάλο τίτλο «Ιουλιανός ο Παραβάτης εν απελπισία εκπνέων ή Απάντησις εις τα υπό Κλέωνος Ραγκαβή κατά της αμωμήτου ημών πίστεως γραφέντα και επιστημονική αυτών αναίρεσις». Εκδόθηκε στην Αθήνα το 1878 από το τυπογραφείο του Χ. Ν. Φιλαδελφέως και φέρει αφιέρωση στον Κωνσταντίνο Καραπάνο, «ανδρί φιλομούσω και ευγενεστάτω».
Ποια ήταν η αφορμή για τη συγγραφή του; Ο Κλέων Ραγκαβής, Γενικός Πρόξενος της Ελλάδας στη Ρουμανία, είχε γράψει ένα δραματικό ποίημα με τίτλο «Ιουλιανός ο Παραβάτης». Ο Ραγκαβής, επηρεασμένος από τον Γαλλικό Διαφωτισμό και από τις ιδέες του Βολταίρου, επιτέθηκε εναντίον του κύρους της Αγίας Γραφής και του Χριστιανισμού. Παρουσίασε τον εθνικό αυτοκράτορα Ιουλιανό, τον λεγόμενο και «Παραβάτη», ως τραγικό ήρωα και φορέα ανώτερου πολιτισμού. Ο Αμβράζης αποφάσισε να του απαντήσει με ένα πλήρες, επιστημονικό και θεολογικό βιβλίο. Έδειξε ότι οι ενστάσεις του Ραγκαβή δεν ήταν κάτι καινούργιο, αλλά παλιά, ξεπερασμένα επιχειρήματα ξένων αθέων, τα οποία η σοβαρή έρευνα είχε ήδη καταρρίψει.
Η μέθοδος του Αμβράζη
Ο Αμβράζης δούλεψε με ιδιαίτερη αυστηρότητα. Η μέθοδός του είχε τέσσερα χαρακτηριστικά. Πρώτον, παρέθετε αυτούσια τα σημεία του Ραγκαβή, ώστε ο αναγνώστης να βλέπει τι ακριβώς απαντά. Δεύτερον, ανέλυε το κείμενο «λέξη προς λέξη» και «φράση προς φράση», χωρίς να προσπερνά καμία ένσταση.
Τρίτον, χρησιμοποιούσε τη μορφή του ερωτοαποκρίσεων: με το γράμμα Q (ερώτηση) έγραφε τις θέσεις του Ραγκαβή και με το γράμμα R (απάντηση) έδινε τις δικές του επιστημονικές και θεολογικές απαντήσεις. Τέταρτον, και πιο εντυπωσιακό, πήγαινε κατευθείαν στο Εβραϊκό πρωτότυπο της Παλαιάς Διαθήκης, συνέκρινε τις μεταφράσεις (των Εβδομήκοντα, της Βουλγάτας, Αγγλικές και Γαλλικές εκδόσεις) και χρησιμοποιούσε κανόνες από την αστρονομία, τη γεωλογία, ακόμα και τη ναυπηγική! Έτσι, η ανασκευή του ήταν πλήρης και αδιάσειστη.
Θεολογικές και επιστημονικές θέσεις στον «Ιουλιανό»
Στο ίδιο το έργο του, ο Αμβράζης αναπτύσσει σημαντικές θεολογικές και επιστημονικές θέσεις. Όσον αφορά τη θεοπνευστία της Γραφής, τονίζει ότι αυτή περιορίζεται στις θρησκευτικές και ηθικές αλήθειες. Ο Θεός δεν αποκάλυψε τη Γραφή για να διδάξει επιστήμες ή γραμματικούς κανόνες. Οι ιεροί συγγραφείς μιλούσαν «κατά την κρίσιν των καιρών», δηλαδή με τη γλώσσα της εποχής τους – αρχή που είχε διατυπώσει ο Άγιος Ιερώνυμος και υποστήριξε ακόμα και ο αστρονόμος Kepler.
Στον πρόλογο, ο Αμβράζης υπερασπίζεται την ελευθερία της έρευνας στην Ορθοδοξία: Ο Χριστιανισμός, λέει, είναι «θρησκεία φωτός» που δίδαξε το «Ερευνάτε!». Αντιδιαστέλλει την Ορθόδοξη ελευθερία προς τον παπικό σκοταδισμό, τον κατάλογο απαγορευμένων βιβλίων της Ιεράς Εξέτασης, αλλά και τις απαγορεύσεις του Ισλάμ. Για να αποδείξει τη συμφωνία επιστήμης και Αποκαλύψεως, επικαλείται μάλιστα και δυτικούς επιστήμονες, όπως τον McCausland (με το βιβλίο του «Λόγοι εν λίθοις, ή η Γραφή βεβαιουμένη υπό της Γεωλογίας») και τον Flammarion.
Στην ερμηνεία της Γενέσεως, ο Αμβράζης στηλιτεύει την πλήρη άγνοια του Ραγκαβή για την Εβραϊκή γλώσσα. Για την δημιουργία του φωτός πριν από τον ήλιο, αξιοποιεί τις ανακαλύψεις του Δανού αστρονόμου Ole Rømer, τις θεωρίες του Καρτέσιου, τις ερμηνείες του Νικηφόρου Θεοτόκη και του Κλήμεντος Ροθομάγου. Ερμηνεύει τους Εβραϊκούς όρους με ακρίβεια: το «γιομ» (ημέρα) σημαίνει μακρά γεωλογική περίοδος και όχι απλώς 24 ώρες. Το «ρακιάγ» δεν είναι στερεός κρυσταλλικός θόλος, αλλά «έκταμα», ατμόσφαιρα, το ανοικτό ουράνιο διάστημα. Το «έδ» δεν είναι πηγή, αλλά ατμός ή ομίχλη. Το «ελοχίμ» δεν υποδηλώνει πολυθεΐα, αλλά είναι πληθυντικός υπεροχής για τον Ενό Θεό.
Για την Κιβωτό του Νώε, παραθέτει υπολογισμούς του επισκόπου John Wilkins, του Le Pelletier και του Clément de Rouen: Η Κιβωτός, με διαστάσεις 300×50×30 πήχεις, ισοδυναμούσε με 18 γιγαντιαία πολεμικά πλοία της εποχής, αρκετά για τα 250 γνωστά ζεύγη ζώων και τις τροφές τους. Για τον κατακλυσμό, επικαλείται μαρτυρίες αρχαίων ιστορικών (Βηρωσσός, Μανέθων, Νικόλαος Δαμασκηνός, Οβίδιος) και παλαιοντολογικά ευρήματα που περιέγραψε ο Ξενοφάνης ο Κολοφώνιος ήδη το 540 πΧ: Απολιθωμένα κοχύλια στις κορυφές των βουνών, αποτυπώματα ψαριών στις λατομίες της Συρακούσης, θαλάσσια απολιθώματα στη Μάλτα, σκελετούς κητών στις Άλπεις.
Τέλος, ο Αμβράζης ασχολείται με την ελεύθερη βούληση και την εσχατολογία. Το ηθικό κακό δεν προέρχεται από τον Δημιουργό, αλλά από την κατάχρηση της ελευθερίας. Απορρίπτει τη μυθολογική ερμηνεία των «υιών του Θεού» (Γεν. 6, 2) και εξηγεί ότι πρόκειται για τους ευσεβείς απογόνους του Σηθ. Στο 24ο κεφάλαιο του Ματθαίου, αποκαλύπτει ότι ο Ραγκαβής παραποίησε το κείμενο, παραλείποντας στίχους. Οι προφητείες του Χριστού αφορούν δύο γεγονότα: Πρώτον, την Άλωση της Ιερουσαλήμ το 70 μΧ, την οποία επιβεβαιώνει η μαρτυρία του Ιωσήπου (η φρικτή ιστορία της Μαρίας που, λόγω λιμού, έφαγε το βρέφος της, εκπληρώνοντας τη ρήση του Δευτερονομίου 28, 53) και, δεύτερον, την παγκόσμια εξάπλωση του Ευαγγελίου σε όλα τα έθνη πριν από τη Συντέλεια.
Πώς αντιμετώπισε τις φιλοσοφικές πλάνες
Ο Αμβράζης πολέμησε τον υλισμό, τον αθεϊσμό και τον ακραίο ορθολογισμό της εποχής του με πέντε βασικούς άξονες. Πρώτος άξονας ήταν η γλωσσολογική και φιλολογική αναίρεση. Οι επικριτές της Αγίας Γραφής (Ραγκαβής, Βολταίρος, Renan, Strauss) ισχυρίζονταν ότι η Γραφή περιέχει λάθη. Ο Αμβράζης απέδειξε ότι αυτά τα «λάθη» προέρχονταν από την άγνοια των αρχαίων γλωσσών. Αναλύοντας Εβραϊκούς όρους της Γενέσεως (μπερεσίθ, μπαρά, ελοχίμ, ρουάχ), έδειξε ότι οι επικριτές στήριζαν τις κατηγορίες τους σε λανθασμένες μεταφράσεις και όχι στο αυθεντικό κείμενο.
Δεύτερος άξονας ήταν η καθαρή διάκριση ανάμεσα στη Θεολογία και στις θετικές επιστήμες. Ο Αμβράζης ξεκαθάρισε ότι η Αγία Γραφή δεν είναι εγχειρίδιο φυσικής, αστρονομίας ή γεωλογίας. Ο σκοπός της είναι να διδάξει τις υψηλές θρησκευτικές και ηθικές αλήθειες, τη σωτηρία και τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό. Για να το αποδείξει, επικαλέστηκε μεγάλους επιστήμονες και στοχαστές, όπως ο Νεύτων, ο Κέπλερ, ο Γαλιλαίος, ο Γάλλος αστρονόμος Camille Flammarion, ο Guizot και ο Pascal. Έδειξε έτσι ότι η αληθινή επιστήμη συμφωνεί με τη θεία Αποκάλυψη και δεν την αναιρεί.
Τρίτος άξονας ήταν η κατάρριψη του υλισμού, του αθεϊσμού και της εξελικτικής θεωρίας. Ο Αμβράζης καταλόγισε στις υλιστικές θεωρίες (Darwin, Draper, Voltaire, Renan) ότι υποβιβάζουν τον άνθρωπο σε άψυχο όργανο τυφλών υλικών δυνάμεων, σε «νευρόσπαστο». Απέδειξε, επίσης, ότι το κακό και η αμαρτία δεν οφείλονται στον Δημιουργό, αλλά στην κατάχρηση της ανθρώπινης ελευθερίας. Αν ο Θεός εμπόδιζε τον άνθρωπο να σφάλει, θα καταργούσε την ελεύθερη βούληση και μαζί της την αρετή.
Τέταρτος άξονας ήταν η στηλίτευση του ακ-ραίου ορθολογισμού, όπως αυτός εκφράστηκε στη Σχολή της Τυβίγγης και στους δυτικούς ορθολογιστές. Ο Αμβράζης υποστήριξε ότι, όταν η πίστη μετατρέπεται σε ατομικό φιλοσοφικό σύστημα που απορρίπτει τα θαύματα, τη θεότητα του Χριστού και την υπερφυσική Αποκάλυψη, οδηγεί αναπόφευκτα στην αθεΐα, τη διάλυση της ηθικής και τον σκεπτικισμό. Υπερασπίστηκε την αυθεντικότητα των Ευαγγελικών θαυμάτων και των προφητειών.
Πέμπτος άξονας ήταν η καταφυγή στην Ιερά Παράδοση και στους Πατέρες της Εκκλησίας. Απέναντι στις συνεχώς μεταβαλλόμενες ανθρώπινες θεωρίες, ο Αμβράζης αντέταξε τη σταθερή διδασκαλία των Μεγάλων Πατέρων (Μεγάλου Βασιλείου, Ιωάννου Χρυσοστόμου, Γρηγορίου Θεολόγου, Ειρηναίου), θεωρώντας την Ορθόδοξη Εκκλησία τον μόνο ασφαλή φάρο αλήθειας.
Οι απαντήσεις στον Βολταίρο
Ο Βολταίρος ήταν ένας από τους κύριους στόχους του Αμβράζη, αφού πολλές από τις ιδέες του Ραγκαβή προέρχονταν από τον Γάλλο φιλόσοφο. Ο Αμβράζης του απάντησε συστηματικά, δείχνοντας ότι η κριτική του βασιζόταν σε ειρωνεία, επιπολαιότητα, άγνοια των πρωτότυπων γλωσσών και παραποίηση των κειμένων.
Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι το θέμα του φωτός και του ήλιου. Ο Βολταίρος, στο έργο του «La Bible enfin expliquée», διακωμωδούσε τη διήγηση της Γενέσεως, λέγοντας ότι είναι παράλογο να δημιουργήθηκε το φως τέσσερις ημέρες πριν από τον ήλιο. Ο Αμβράζης απάντησε με επιστημονικά δεδομένα: Επικαλούμενος τις ανακαλύψεις του φυσικού Roemer για την ταχύτητα του φωτός και τις θεωρίες του Καρτέσιου, εξήγησε ότι το φως ως διαχεόμενη ενέργεια προϋπήρχε στο σύμπαν και στη συνέχεια συγκεντρώθηκε στα φωτεινά σώματα, όπως ο ήλιος και τα αστέρια. Έτσι η βιβλική αφήγηση είναι επιστημονικά ορθή.
Σε άλλες ενστάσεις, ο Αμβράζης απέδειξε την άγνοια του Βολταίρου για την Εβραϊκή γλώσσα. Ο Βολταίρος ειρωνευόταν τη φράση «πηγή ανέβαινεν εκ της γης» (Γεν. 2, 6). Ο Αμβράζης έδειξε ότι η Εβραϊκή λέξη «έδ» δεν σημαίνει απλή πηγή, αλλά ατμό ή νεφέλη που πότιζε ολόκληρη τη γη πριν από τη βροχή. Όταν ο Βολταίρος ισχυριζόταν ότι ο Αβραάμ είδε «τρεις θεούς» στη Μαμβρή, ο Αμβράζης, μελετώντας το Εβραϊκό κείμενο, απέδειξε ότι ο Αβραάμ απευθύνεται στον έναν Θεό στον ενικό αριθμό. Και όταν ο Βολταίρος σχολίαζε ειρωνικά τους «υιούς του Θεού» που συνέδεσαν με τις θυγατέρες των ανθρώπων (Γεν. 6), ο Αμβράζης εξήγησε ετυμολογικά ότι πρόκειται για τους ευσεβείς απογόνους του Σηθ και όχι για αγγέλους.
Ο Αμβράζης απάντησε ακόμα και στις μικρότερες λεπτομέρειες: Τους «δερμάτινους χιτώνες» των πρωτοπλάστων, την «μεταμέλεια» του Θεού, το μέγεθος της Κιβωτού του Νώε. Για την Κιβωτό, παρέθεσε ακριβείς μαθηματικούς υπολογισμούς (με βάση μελέτες των Pelletier και Clémence), αποδεικνύοντας ότι μπορούσε άνετα να φιλοξενήσει όλα τα ζώα και τις τροφές τους. Τέλος, στηλίτευσε τον Βολταίρο για άγνοια ακόμα και της βασικής γεωγραφίας της Αγίας Γης, όταν εκείνος κατηγορούσε τους Ευαγγελιστές για αντίφαση σχετικά με τον τόπο της Αναλήψεως – η Βηθανία, σημειώνει ο Αμβράζης με καυστικό ύφος, βρίσκεται στις πλαγιές του Όρους των Ελαιών.
Η κριτική στη Σχολή της Τυβίγγης
Ο Αμβράζης επιτέθηκε και στη διάσημη θεολογική Σχολή της Τυβίγγης, των Baur, Strauss, De Wette, Kern και Renan, που θεωρούσε ακραίους ορθολογιστές. Η Σχολή στρεφόταν με μανία κατά της θεότητας του Χριστού και της υπερφυσικής Αποκαλύψεως. Δεν πρόσφερε καμία νέα ένσταση, αλλά αναμασούσε τις παλιές «φληναφίες» του αρχαίου επικριτή Κέλσου, τις οποίες είχε ήδη ανασκευάσει ο Ωριγένης.
Οι Baur και Kern αμφισβητούσαν τη γνησιότητα των Επιστολών του Παύλου, θέτοντάς τες σε τεχνητή αντίθεση με τον Πέτρο – ενώ οι ενστάσεις αυτές είχαν ήδη καταρρεύσει από μια σειρά χριστιανών ερευνητών (Neander, Lange, Meyer, Reuss και άλλοι). Ο Αμβράζης επέκρινε και τους Έλληνες ορθολογιστές, όπως τον Ραγκαβή, επειδή παρουσίαζαν ως «νέες» ανακαλύψεις θεωρίες που είχαν ήδη καταρριφθεί. Και προειδοποίησε ότι ο τυβιγγιανός ορθολογισμός οδηγεί τον άνθρωπο στον σκεπτικισμό, την αβεβαιότητα και τελικά στην αθεΐα.
Συμπέρασμα: Η αξία του έργου του Αμβράζη
Ο Νικόλαος Αμβράζης αξίζει να μελετηθεί και σήμερα για τρεις λόγους: Πρώτον, ανανέωσε ριζικά την Ελληνική απολογητική. Άφησε πίσω τις γενικόλογες καταγγελίες και εισήγαγε τη συστηματική γλωσσολογική ανάλυση του Εβραϊκού πρωτοτύπου, την κριτική των μεταφράσεων και τη χρήση των θετικών επιστημών (γεωλογία, αστρονομία, παλαιοντολογία) στην υπεράσπιση της πίστεως. Δεύτερον, απέδειξε με πληρότητα ότι η πολεμική κατά της Γραφής στην Ελλάδα της εποχής του ήταν μια άκριτη μεταφορά ξεπερασμένων βολταιρικών επιχειρημάτων, τα οποία είχαν ήδη ανατραπεί από τη σοβαρή ευρωπαϊκή επιστήμη και τη δυτική απολογητική σκέψη (Pascal, Chateaubriand, McCausland, Clément de Rouen). Τρίτον, η προσφορά του ήταν διπλή: Από τη μια πλευρά κατέρριψε δογματικά και επιστημονικά τις αθεϊστικές θεωρίες μέσα από τον «Ιουλιανό», και από την άλλη προσέφερε στην Εκκλησία ζωντανά πρότυπα χριστιανικής ζωής και αφοσίωσης.
Ο Νικόλαος Χ. Αμβράζης από την Άρτα, πρωτοπρεσβύτερος, θεολόγος και συγγραφέας, παραμένει ένας εξαίρετος, παράδειγμα απολογητή: Άνθρωπος βαθιάς πίστης, που μελετούσε με επιστημονική συνέπεια και υπερασπιζόταν την αλήθεια της Εκκλησίας με ήθος, γνώση και αγάπη. Η μελέτη του έργου του είναι επίκαιρη όσο ποτέ, σε μια εποχή που οι παλιές πλάνες επιστρέφουν με νέα ονόματα.
ΤΕΛΟΣ






