Εισαγωγή
Ο Σεπτέμβριος, ο ένατος μήνας του ημερολογίου και πρώτος του φθινοπώρου, φέρει μια πλούσια κληρονομιά που διατρέχει την αρχαία ελληνική, τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή περίοδο. Πέρα από τη μετεωρολογική του σημασία – τον αποχαιρετισμό του καλοκαιριού και το προοίμιο του χειμώνα – ο μήνας αυτός είναι βαθιά χαραγμένος στη συλλογική μνήμη του ελληνισμού, τόσο μέσα από τα ιστορικά γεγονότα, όσο και μέσα από τη λατρευτική ζωή της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Α. Η Ετυμολογία του Ονόματος
Η λατινική ρίζα
Η λέξη Σεπτέμβριος προέρχεται από τη λατινική September, η οποία με τη σειρά της πηγάζει από το αριθμητικό septem (επτά). Κατά το αρχαίο ρωμαϊκό δεκάμηνο ημερολόγιο, ο Σεπτέμβριος ήταν πράγματι ο έβδομος μήνας του έτους, αφού το έτος άρχιζε από τον Μάρτιο (Μάρτιος – Martius), προς τιμήν του θεού Άρη.
Όταν αργότερα προστέθηκαν οι μήνες Ιανουάριος και Φεβρουάριος, ο Σεπτέμβριος μετατοπίστηκε στην ένατη θέση, χωρίς όμως να αλλάξει η ονομασία του.
Ιστορικά, ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η Ρωμαϊκή Σύγκλητος, θέλοντας να κολακέψει τον αυτοκράτορα Τιβέριο (14–37 μ.Χ.), αποφάσισε να δώσει το όνομά του στον μήνα Σεπτέμβριο.
Ο Τιβέριος όμως, με σοφία και μετριοφροσύνη, αρνήθηκε, υποστηρίζοντας ότι οι συχνές αλλαγές στις ονομασίες των μηνών μόνο σύγχυση προκαλούσαν. Έτσι διασώθηκε η αρχαία ονομασία.
Β. Ο Σεπτέμβριος στην Αρχαία
Ελλάδα και τη Ρώμη
Στο αττικό ημερολόγιο, ο Σεπτέμβριος αντιστοιχούσε στο δεύτερο δεκαπενθήμερο του μήνα Μεταγειτνιώνα και στο πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα Βοηδρομιώνα.
Οι Μακεδόνες ονόμαζαν τον αντίστοιχο μήνα Γορπιαίο. Στην αρχαία Αθήνα, ο Βοηδρομιών ήταν μήνας ιδιαίτερης λαμπρότητας, αφού σε αυτόν τελούνταν τα περίφημα Ελευσίνια Μυστήρια, η σημαντικότερη μυστηριακή τελετή του ελληνικού κόσμου, αφιερωμένη στη θεά Δήμητρα και στην κόρη της Περσεφόνη.
Παράλληλα, τον ίδιο μήνα οι Αθηναίοι τιμούσαν σημαντικές θρησκευτικές και ιστορικές επετείους:
• Τα Γενέσια (5η Βοηδρομιώνος): Δημόσια εορτή με πένθιμο και καταχθόνιο χαρακτήρα, αφιερωμένη στη μνήμη των προγόνων και στη θεά Γαία.
• Η εορτή της Αγροτέρας Αρτέμιδος (6η Βοηδρομιώνος): Λαμπρή πομπή και θυσία 500 αιγών, σε εκπλήρωση του τάματος των Αθηναίων για τη νίκη τους στη μάχη του Μαραθώνα.
• Τα Βοηδρόμια (7η Βοηδρομιώνος): Εορτή προς τιμήν του Απόλλωνα Βοηδρομίου («του προστρέχοντος σε βοήθεια»), σε ανάμνηση της νίκης του Θησέα κατά των Αμαζόνων.
Ρωμαϊκές εορτές
Στη Ρώμη, ο Σεπτέμβριος ήταν μήνας μεγάλων εορτών προς τιμήν του Δία (Jupiter). Τα Ludi Romani (Ρωμαϊκοί Αγώνες), που ίδρυσε κατά την παράδοση ο βασιλιάς Ταρκύνιος ο Πρεσβύτερος (616–578 π.Χ.), και τα Καπιτώλια αποτελούσαν αθλητικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις ανάλογες με τους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Επίσης, την 1η Σεπτεμβρίου προσδιοριζόταν ο ετήσιος φόρος που έπρεπε να καταβάλουν οι Ρωμαίοι πολίτες (indictio), γεγονός που έμελλε να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη μετέπειτα βυζαντινή χρονολόγηση.
Ιστορικά γεγονότα Σεπτεμβρίου
Ελληνική Ιστορία
• 3 Σεπτεμβρίου 1843 – Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου Ο στρατός και ο λαός της Αθήνας ξεσηκώνονται υπό τον Καλλέργη και τον Μακρυγιάννη, απαιτώντας από τον βασιλιά Όθωνα την παραχώρηση Συντάγματος. Η Ελλάδα παύει να είναι απόλυτη μοναρχία.
• 13 Σεπτεμβρίου 1922 – Η Καταστροφή της Σμύρνης Ξεκινά η πυρπόληση της Σμύρνης από τα τουρκικά στρατεύματα, σφραγίζοντας την τραγωδία της Μικρασιατικής Καταστροφής και τον ξεριζωμό του ελληνισμού από τη Μικρά Ασία.
• 27 Σεπτεμβρίου 1831 – Η Δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια Ο πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας δολοφονείται στο Ναύπλιο από τους Γεώργιο και Κωνσταντίνο Μαυρομιχάλη, βυθίζοντας τη χώρα σε περίοδο αναρχίας.
• 27 Σεπτεμβρίου 1941 – Ίδρυση του ΕΑΜ Ιδρύεται στην Αθήνα το Εθνικό Απελευθερωτικό Μέτωπο (ΕΑΜ), η μεγαλύτερη αντιστασιακή οργάνωση στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής.
Παγκόσμια Ιστορία
• 1 Σεπτεμβρίου 1939 – Έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου Η Ναζιστική Γερμανία εισβάλλει στην Πολωνία. Δύο ημέρες αργότερα, η Βρετανία και η Γαλλία κηρύσσουν τον πόλεμο στη Γερμανία.
• 2 Σεπτεμβρίου 1945 – Λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου Η Ιαπωνία υπογράφει την επίσημη πράξη παράδοσης πάνω στο αμερικανικό θωρηκτό Missouri, βάζοντας οριστικό τέλος στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
• 11 Σεπτεμβρίου 2001 – Τρομοκρατικές Επιθέσεις στις ΗΠΑ Μέλη της Αλ Κάιντα καταλαμβάνουν τέσσερα πολιτικά αεροσκάφη. Δύο προσκρούουν στους Δίδυμους Πύργους της Νέας Υόρκης και ένα στο Πεντάγωνο, αλλάζοντας για πάντα την παγκόσμια γεωπολιτική.
Γ. Η Ινδικτιών και η Αρχή του Εκκλησιαστικού Έτους
Η λέξη ινδικτιών (λατ. indictio) σημαίνει αρχικά τον προσδιορισμό του ετήσιου ποσού που έπρεπε να καταβάλλουν οι Ρωμαίοι πολίτες ως φόρο.
Συνεκδοχικά, πήρε τη σημασία της οικονομικής χρονιάς, και όταν οι φόροι ρυθμίζονταν με βάση μια περίοδο περισσοτέρων ετών, ινδικτιών ονομάστηκε το σύνολο αυτών των ετών.
Κατέληξε έτσι να σημαίνει έναν θεσμοθετημένο κύκλο 15 ετών, συνεχώς επαναλαμβανόμενο, που χρησιμοποιήθηκε για τη χρονολόγηση πράξεων και γεγονότων.
Η Ινδικτιών και η 1η Σεπτεμβρίου ως Πρωτοχρονιά
1. Η καθιέρωση: Από τη Ρωμαϊκή Διοίκηση στο Βυζάντιο
Η επιλογή της 1ης Σεπτεμβρίου ως αρχής του νέου έτους έχει τις ρίζες της στη ρωμαϊκή φορολογική πρακτική.
Η λέξη ινδικτιών (λατινικά indictio, που σημαίνει «ορισμός» ή «επιβολή φόρου») αναφερόταν αρχικά στον 15ετή κύκλο επαναξιολόγησης και επιβολής των φόρων της αυτοκρατορίας.
• Η μεταρρύθμιση του Μεγάλου Κωνσταντίνου: Το 312 μ.Χ., ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ο Μέγας επισημοποίησε την 1η Σεπτεμβρίου ως την επίσημη έναρξη του διοικητικού και οικονομικού έτους της Αυτοκρατορίας.
Η ημερομηνία αυτή εξυπηρετούσε πρακτικούς λόγους: ο τρύγος και η βασική συγκομιδή είχαν ολοκληρωθεί, επιτρέποντας στους αγρότες να υπολογίσουν την παραγωγή τους και στο κράτος να εισπράξει τους αναλογούντες φόρους.
• Η υιοθέτηση από την Εκκλησία: Η Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία ενσωμάτωσε αυτόν τον πολιτικό κύκλο στη λατρευτική της ζωή.
Η 1η Σεπτεμβρίου καθιερώθηκε ως η «Αρχή της Ινδίκτου», δηλαδή η Εκκλησιαστική Πρωτοχρονιά, σηματοδοτώντας την έναρξη του ετήσιου λατρευτικού κύκλου.
2. Ο Θεολογικός και Συμβολικός Χαρακτήρας
Η επιλογή του Σεπτεμβρίου για την έναρξη του εκκλησιαστικού έτους φέρει βαθύ θεολογικό συμβολισμό: Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, την ημέρα αυτή ο Χριστός εισήλθε στη Συναγωγή της Ναζαρέτ και διάβασε από το βιβλίο του Ησαΐα την προφητεία: «Πνεῦμα Κυρίου ἐπ’ ἐμέ… ἐνιαυτόν Κυρίου δεκτόν» (Λουκ. 4, 16-21), διακηρύσσοντας την έναρξη της επίγειας αποστολής Του.
Ο Σεπτέμβριος είναι ο μήνας της συγκομιδής και της προετοιμασίας για τη νέα σπορά. Η Εκκλησία την ημέρα αυτή αναπέμπει ευχαριστίες στον Θεό για την ευφορία της γης και προσεύχεται για την ευλογία των νέων καρπών, συνδέοντας την υλική τροφή με την πνευματική ανανέωση.
Από το 1989, με πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριαρχείου, η 1η Σεπτεμβρίου έχει καθιερωθεί και ως Ημέρα Προστασίας του Φυσικού Περιβάλλοντος, υπογραμμίζοντας τη φροντίδα για τη Δημιουργία.
Δ. Οι Κυριότερες Εκκλησιαστικές Εορτές του Σεπτεμβρίου
1η Σεπτεμβρίου – Αρχή της Ινδίκτου
Την 1η Σεπτεμβρίου, ημέρα που σηματοδοτεί την Αρχή της Ινδίκτου (την έναρξη του νέου Εκκλησιαστικού Έτους), την τιμή των Αγίων 40 Παρθένων και Ασκητριών, του Οσίου Συμεών του Στυλίτου, του Αγίου Ιησού του Ναυή και του Οσίου Μελετίου, γιορτάζουν ο Αδαμάντιος, η Αδαμαντία, η Αθηνά, η Ακριβή, η Αντιγόνη , η Ασπασία, η Αφροδίτη, η Διώνη, η Ελπινίκη, η Ερασμία, η Ερατώ , η Ευτέρπη, η Θάλεια, η Θεανώ, η Ισμήνη, η Καλλιρρόη, η Καλλίστη, η Κλειώ, η Κλεονίκη, η Κλεοπάτρα, η Κοραλία, η Μαντώ, η Μαργαρίτα , η Μαριάνθη, ο Μελέτιος, η Μελπομένη (Μέλπω), η Μόσχω , η Ουρανία, η Πανδώρα, η Πηνελόπη, η Πολύμνια, η Πολυνίκη, η Πολυτίμη, η Σαπφώ, η Τερψιχόρη, η Χάιδω και η Χαρίκλεια.
8η Σεπτεμβρίου – Γενέθλιον της Θεοτόκου
Το Γενέθλιο της Υπεραγίας Θεοτόκου είναι η πρώτη μεγάλη εορτή του εκκλησιαστικού έτους. Η Εκκλησία τιμά τη γέννηση της Μαρίας, της μελλοντικής Μητέρας του Σωτήρος, ως απαρχή της σωτηρίας του κόσμου. Σε πολλές περιοχές συνδέεται με λαϊκά έθιμα και προσκυνήματα σε μοναστήρια και εξωκκλήσια αφιερωμένα στην Παναγία.
14η Σεπτεμβρίου -Ύψωση του Τιμίου και Ζωοποιού Σταυρού
Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες Δεσποτικές εορτές της Ορθοδοξίας, ισάξιας βαρύτητας με τη Μεγάλη Παρασκευή. Η εορτή έχει διπλή ιστορική αναφορά:
• Η πρώτη Ύψωση (335 μ.Χ.): Η Αγία Ελένη, κατά την επίσκεψή της στους Αγίους Τόπους, ανακάλυψε τον Τίμιο Σταυρό. Για να προσκυνήσουν οι πιστοί χωρίς να προκληθεί συνωστισμός, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων Μακάριος ύψωσε τον Σταυρό σε εξέχον σημείο του ναού της Αναστάσεως.
• Η δεύτερη Ύψωση (628 μ.Χ.): Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος, μετά τη νίκη του κατά των Περσών, ανέκτησε τον Τίμιο Σταυρό που είχαν αρπάξει από τα Ιεροσόλυμα και τον ύψωσε εκ νέου στην Κωνσταντινούπολη.
Σεπτέμβριος. Ο μήνας της Παναγίας της Παρηγορήτισσας!
Το Θαύμα της Παρηγορήτισσας της Άρτας (Σεπτέμβριος 1280)
Το προσωνύμιο «Παρηγορήτισσα» στην Άρτα συνδέεται στενά με το συναξάριο της Αγίας Θεοδώρας, Πολιούχου της πόλης, η οποία το 1280 μ.Χ. έλαβε θαυματουργικά εξάμηνη παράταση ζωής από τη Θεοτόκο προκειμένου να αποπερατώσει τον ναό της. (Η κοίμηση της οσίας τοποθετείται μεταξύ 1281-1285, ενώ ο αείμνηστος αρτινός ιστορικός-ερευνητής Κ. Τσιλιγιάννης υποστηρίζει ότι η Οσία Θεοδώρα κοιμήθηκε το 1303 σε ηλικία 89 ετών).
Η αναλυτική παρουσίαση του θαύματος
θα γίνει σε επόμενο άρθρο.
