Η ιστορική διαδρομή της Ορθοδοξίας δεν χαράχθηκε μόνο από τα μεγάλα ονόματα που κοσμούν το αγιολόγιο της Εκκλησίας, αλλά και από τις αμέτρητες, αθόρυβες βιοτές εκείνων που έζησαν με απόλυτη ευαγγελική αφοσίωση. Η Εκκλησία, ως ζωντανό σώμα, τιμά εξίσου τον επώνυμο Άγιο και τον αφανή πιστό, αναγνωρίζοντας στον καθένα την ίδια ποιότητα πνευματικού αγώνα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Άρτα κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην εκκλησιαστική παράδοση. Ως ένας τόπος με βαθιές ρίζες και μακρά ιστορία, υπήρξε διαχρονικά μια εύφορη κοιτίδα, που ανέδειξε σπουδαίους επισκόπους, οσίους μοναχούς και ακλόνητους μάρτυρες. Ιδιαίτερα, σε εποχές σκοτεινές και γεμάτες δοκιμασίες, η περιοχή μετετράπη σε ένα απρόσβλητο προπύργιο της Ορθοδοξίας.
Η μελέτη του Αγιολογίου της τοπικής Εκκλησίας της Άρτας αποκαλύπτει τη διαχρονική πνευματική ακτινοβολία της περιοχής από την εποχή του Δεσποτάτου της Ηπείρου έως τους νεότερους χρόνους.
Το διευρυμένο αυτό Αγιολόγιο δεν περιορίζεται σε τοπικά πλαίσια, αλλά εντάσσει την Άρτα στον παγκόσμιο χάρτη της χριστιανικής παράδοσης, αναδεικνύοντας μάρτυρες, οσίους και ηγεμονικές μορφές.

Οι επίσημα εορταζόμενοι
Άγιοι της Άρτας
Στο επίσημο Αρτινό Αγιολόγιο υπάρχουν οι εξής επτά Άγιοι.
Α. Με επίσημη Αγιοκατάταξη στο Εορτολόγιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου είναι μόνο τρεις (3). Αυτοί είναι: Ο Άγιος Παρθενιος, Επίσκοπος Ραδοβυζίων, ο άγιος Δαμασκηνός ο Στουδίτης και ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός.
Β. Χωρίς επίσημη Αγιοκατάταξη (απουσιάζουν από το εορτολόγιο του Οικουμενικού Πατριαρχείου οι: Αγία Θεοδώρα (Πολιούχος), Άγιος Νεομάρτυς Ζαχαρίας, οι Άγιοι Αυτάδελφοι Απόστολος και Θεοχάρης.
Άγιοι που πρέπει να ενταχθούν στο Αρτινό Αγιολόγιο: Η πολυετής έρευνά μας μάς απέδειξε ότι υπάρχουν και άλλες αγιασμένες εκκλησιαστικές προσωπικότητες, οι οποίες πρέπει να ενταχθούν στην τοπική Αγιολογία.
Ονοματικός κατάλογος αγνώστων Αγίων της Άρτας: Α. Οσιακές και αγιασμένες μορφές που έζησαν στην Άρτα. Ο Άγιος Ανώνυμος Αρχιερεύς του Κάστρου Άρτης με το άφθαρτο λείψανο. Ο Όσιος Ιερομόναχος Κωνστάντιος ο Κατωπαναγίτης. Ο Όσιος Ιερομόναχος Γαβριήλ ο Κατωπαναγίτης. Ο Άγιος Ανώνυμος του Παντοκράτορος Άρτης (με το ευωδιάζον λέίψανο). Η Αγία Άννα η Αρταίων Βασίλισσα (πιθανόν η Άννα Παλαιολογίνα Καντακουζηνή).
Ο Άγιος Ονούφριος ο εκ Κορωνησίας. Η Οσία Ανώνυμη Μοναχή του Κάστρου Ρωγών, που συμμετείχε σε θαύμα σωτηρίας της Άρτας από αλλόθρησκους, μετά από οδηγίες, τις οποίες έδωσε θαυματουργικά η Παναγία η Παρηγορήτισσα.
Β. Μάρτυρες που έζησαν ή μαρτύρησαν στην Άρτα: Ο Άγιος Ανώνυμος Αρτινός Νεομάρτυς, τον βίο του οποίου έγραψε ο Άγιος Μάξιμος ο Γραικός. Ο Άγιος Ανώνυμος Νεομάρτυς εκ Βονίτσης (μαρτυρήσας εν Άρτη, 1823).
Γ. Οσιακές μορφές που κατάγονταν από την Άρτα, αλλά ασκήτευσαν εκτός: Ο Όσιος Βενέδικτος ο Αγιορείτης (κατά κόσμον Βλάσιος, εξ Άρτης). Ο Όσιος Χριστοφόρος ο Προδρομίτης (ο εξ Άρτης, Κολλυβάς).
Δ. Αρτινοί Μάρτυρες και Ιερομάρτυρες εκτός Άρτης: Ιερομάρτυς Ζαχαρίας Μητροπολίτης Κορίνθου. Ο Άγιος Ιερομάρτυς Σάββας Γρούσης ο εξ Άρτης. Η Οσία και Ομολογήτρια Ελένη Αγγελίνα Δούκαινα (κόρη της Οσίας Θεοδώρας).
Ε. Αγιασμένες μορφές της προφορικής παραδόσεως: Ο Όσιος Ανώνυμος Μοναχός της Μονής Ευαγγελιστρίας Κυψέλης. Ο Όσιος Ανώνυμος Ασκητής της Ροβελίστης. Ο Ιερομάρτυς Αντώνιος Γιώτης (εκ Μεγάρχης). Ο Όσιος Ανώνυμος Ηγούμενος της Μονής Παναγίας Πλακιωτίσσης.

ΣΤ. Άγιοι που έσωσαν την
Άρτα σε καιρό επιδημιών
Η ιστορική διαδρομή της Άρτας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη δοκιμασία του πληθυσμού της από μεγάλες επιδημίες, οι οποίες επί αιώνες αποτελούσαν τον μεγαλύτερο φόβο της πόλης. Λόγω της γεωγραφικής της θέσης δίπλα στον ποταμό Άραχθο, των λιμναζόντων υδάτων του Αμβρακικού και της έντονης εμπορικής κίνησης μέσω του θρυλικού Γεφυριού, η περιοχή ήταν ιδιαίτερα ευάλωτη σε νόσους, όπως η πανώλη, η χολέρα και η ενδημική ελονοσία.
Σε εποχές κατά τις οποίες η ιατρική επιστήμη αδυνατούσε να δώσει λύσεις, οι Αρτινοί έχτισαν ένα ισχυρό πνευματικό τείχος προστασίας, καταφεύγοντας στη μεσιτεία συγκεκριμένων Αγίων. Ο Άγιος Βησσαρίων, Μητροπολίτης Λαρίσης και ιδρυτής της Μονής Δουσίκου, θεωρείται ο μεγάλος προστάτης της ευρύτερης περιοχής από τη χολέρα. Κατά το παρελθόν, σε περιόδους μεγάλων επιδημιών, οι Αρτινοί ζητούσαν επίσημα τη μεταφορά της Κάρας του από τα Τρίκαλα. Η έλευση του λειψάνου στην Άρτα και στα γύρω χωριά, όπως το Πέτα και το Κομπότι, συνοδευόταν από την άμεση υποχώρηση των ασθενειών, γεγονός που σφυρηλάτησε έναν βαθύ πνευματικό δεσμό μεταξύ της Άρτας και της Μονής Δουσίκου.
Επίσης, σημαντική ήταν η συμβολή του Αγίου Χαραλάμπους στην αντιμετώπιση των επιδημιών. Κατά τις μεγάλες επιδημίες (όπως αυτή του 1813-1816), οι Αρτινοί έκαναν παρακλήσεις και λιτανείες της εικόνας του. Πίστευαν ότι ο Άγιος «φύλαγε» τις πύλες της πόλης και το Γεφύρι, εμποδίζοντας το «θανατικό» να εισέλθει από τις εμπορικές οδούς.

Το διευρυμένο Αρτινό Αγιολόγιο
Η μελέτη της τοπικής ιστορίας της «Εν Άρτη Εκκλησίας» μάς δημιουργεί την υποχρέωση να εντάξουμε στο Αρτινό Αγιολόγιο και τους παρακάτω Αγίους.
Ο Άγιος Οσιομάρτυρας Σιλβανός: Αν και δεν κατάγεται από την Άρτα, ο Άγιος Οσιομάρτυρας Σιλβανός ήταν γνήσιος μαθητής και βιογράφος του αγίου Μαξίμου του επονομαζόμενου Γραικού, του Βατοπαιδινού. Υπήρξε οσιώτατος μοναχός της Λαύρας του Αγίου Σεργίου. Ο Άγιος Σιλβανός κοιμήθηκε με μαρτυρικό θάνατο πριν από τον Άγιο Μάξιμο. Τον έκλεισαν μέσα σε θάλαμο με δηλητηριώδη αέρια, που προέρχονταν από ατελή καύση ξύλων, τα οποία του προκάλεσαν ασφυξία. Η Ρωσική Εκκλησία τον γιορτάζει στις 25 Ιουλίου. Ακολουθία του Αγίου συνέταξε ο υμνογράφος Χαράλαμπος Μπούσιας.
2. Άγιος Ανδρέας ο ερημίτης: Συνδέεται με τη ζωή της Οσίας Θεοδώρας. Κοιμήθηκε στις 15 Μαϊου του 1282. Ο θάνατός του συνοδεύτηκε από θαυμαστά σημεία. Ένα υπερκόσμιο φως και ουράνιες λαμπάδες έγιναν ορατά από τον Βάλτο μέχρι την Άρτα, υποδεικνύοντας το σημείο, όπου βρισκόταν το λείψανό του. Το γεγονός αυτό κινητοποίησε τη βασίλισσα του Δεσποτάτου της Ηπείρου, Αγία Θεοδώρα, καθώς και πλήθος πιστών, οι οποίοι σχημάτισαν ιερή πομπή προς το σπήλαιο του Αγίου στο όρος Καλάνα. Μετά τον ενταφιασμό του, μέσα σε κλίμα βαθιάς κατάνυξης, η Αγία Θεοδώρα διέταξε την ανέγερση ναού προς τιμήν του και καθιέρωσε τον ετήσιο εορτασμό της μνήμης του. Παρά την ιστορική σημασία του γεγονότος, σήμερα δεν διασώζονται στοιχεία για τον συγκεκριμένο ναό.
3. Ο Άγιος Γεράσιμος ο Παλλαδάς, γεννημένος στην Κρήτη το 1633, υπήρξε μια από τις σπουδαιότερες εκκλησιαστικές και πνευματικές προσωπικότητες της εποχής του. Με εξαιρετική μόρφωση από την Κέρκυρα και τη Βενετία και γνώση πολλών γλωσσών, αφιερώθηκε στο κήρυγμα και τη διδασκαλία σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας (Ήπειρο, Πελοπόννησο), καθώς η τουρκική κατάληψη της Κρήτης δεν του επέτρεψε να επιστρέψει στη γενέτειρά του. Οι ιστορικές πηγές επιβεβαιώνουν ότι ο Άγιος Γεράσιμος υπήρξε ένας από τους επιφανείς διδασκάλους της περίφημης Σχολής Μανωλάκη (γνωστής και ως «Ελληνική Σχολή») στην Άρτα, πριν εκλεγεί Μητροπολίτης Καστοριάς (περίπου στα μέσα του 17ου αιώνα).
4. Ο Όσιος Ευγένιος Γιαννούλης ο Αιτωλός (1597–1682) αποτέλεσε μια εμβληματική πνευματική μορφή του 17ου αιώνα, με τη δράση του στην Άρτα (1646–1649) να συνιστά σταθμό για την παιδεία του υπόδουλου Ελληνισμού. Αναλαμβάνοντας τη διεύθυνση της Σχολής Μανωλάκη, τη μετέτρεψε σε ένα ακτινοβόλο εκπαιδευτικό κέντρο, όπου μέσα από τη διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών, της φιλοσοφίας και της θεολογίας, σφυρηλάτησε την εθνική και θρησκευτική συνείδηση πλήθους μαθητών.
Παρά την καρποφόρα δράση του, η σθεναρή του αντίσταση στην ιησουιτική προπαγάνδα προκάλεσε την αντίδραση των Λατίνων, οι οποίοι μέσω συκοφαντιών πέτυχαν την παρέμβαση των οθωμανικών αρχών, αναγκάζοντάς τον τελικά να αποχωρήσει για τα Άγραφα. Ωστόσο, η κληρονομιά που άφησε στην Άρτα υπήρξε ανεξίτηλη, καθώς δεν υπήρξε, απλώς, ένας δάσκαλος, αλλά ένας αληθινός εθνεγέρτης που προετοίμασε το έδαφος για τις επόμενες γενιές λογίων.
5. Ο Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός (1714 -1779), ο εθναπόστολος που σφράγισε την ιστορία του νέου Ελληνισμού, συνδέθηκε άρρηκτα με την περιοχή της Άρτας κατά τις μεγάλες περιοδείες του στην Ήπειρο. Η δράση του εκεί δεν ήταν μόνο θρησκευτική, αλλά βαθιά κοινωνική και εκπαιδευτική, καθώς ο Πατροκοσμάς βρήκε στην περιοχή πρόσφορο έδαφος λόγω της ισχυρής πνευματικής παράδοσης που είχαν κληροδοτήσει οι προκάτοχοί του, Ευγένιος Γιαννούλης και Γεράσιμος Παλλαδάς.
Κεντρικός πυλώνας της δράσης του υπήρξε το κήρυγμα για την παιδεία. Ο Άγιος έδωσε μια νέα, λαϊκή ώθηση στην εκπαίδευση, προτρέποντας τους Αρτινούς να ιδρύουν σχολεία («κοινά» και «ελληνικά») σε κάθε γειτονιά και χωριό, με την εμβληματική φράση ότι «το σχολείο ανοίγει τις εκκλησίες». Μάλιστα, κατάφερε να πείσει τους εύπορους εμπόρους της πόλης να χρηματοδοτήσουν την αγορά βιβλίων και τη μισθοδοσία δασκάλων, εξασφαλίζοντας δωρεάν μόρφωση για τα παιδιά των φτωχότερων στρωμάτων.
Παράλληλα, ο Άγιος επιχείρησε μια σημαντική κοινωνική μεταρρύθμιση, προτείνοντας τη μεταφορά του παζαριού από την Κυριακή στο Σάββατο. Στόχος του ήταν να απελευθερώσει τους Χριστιανούς από τις εμπορικές δραστηριότητες, ώστε να μπορούν να εκκλησιάζονται και να μελετούν την ημέρα του Κυρίου. Παρά τις σφοδρές αντιδράσεις και τις συκοφαντίες από κύκλους που θίγονταν οικονομικά, η πνευματική του επιρροή παρέμεινε ακλόνητη στις καρδιές των απλών πολιτών.
Το πέρασμα του Αγίου μνημονεύεται μέχρι σήμερα σε πολυάριθμες τοποθεσίες της αρτινής υπαίθρου. Στην Κυψέλη (Χώσεψη) σώζεται η πέτρα, πάνω στην οποία κήρυξε, ενώ στις ορεινές περιοχές του Ραδοβιζίου και των Τζουμέρκων ο λαός διατηρεί ζωντανή την ανάμνηση των ξύλινων σταυρών που έστηνε ο Άγιος, διδάσκοντας τη μετάνοια, την ενότητα και την ελπίδα για το «ποθούμενο» της ελευθερίας.
6. Ο Όσιος Αθανάσιος Χαμακιώτης ο οποίος φοίτησε στην Ιερατική σχολή της Άρτας.

Σύντομα σχόλια στην εικόνα
των «Εν Άρτη Αγίων»
Κάθε ορθόδοξη εικόνα είναι κυρίως ΔΟΓΜΑ-ΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ και όχι, απλά, μια φωτογραφία. Ιδιαίτερα, η εικόνα της Σύναξης τοπικών Αγίων, ως υποπερίπτωση της εικόνας των Αγίων Πάντων, έχει ένα πλήρες δογματικό εύρος και εκφράζει τη διαρκή παρουσία της Τριαδικής θεότητας ως κατεξοχήν χορηγό της αγιότητας. Αυτό σημαίνει ότι η ορθόδοξη εικόνα συνδυάζει το εκκλησιαστικό παρελθόν – παρόν και μέλλον δια του Χριστού.
Α. Η ύπαρξη διαφόρων οικοδομημάτων, του ναού της Παρηγορήτισσας, άλλων ναών και του γεφυριού της Άρτας δεν παραπέμπει σε αγιογραφία, αλλά σε καλλιτεχνική φωτογραφία. Οι Άγιοι είναι άτακτα τοποθετημένοι, χωρίς την ιεραρχική σειρά που προβλέπεται. (Χριστός, Θεοτόκος, Άγγελοι, Προφήτες, Δίκαιοι, Απόστολοι, Ιεράρχες, Μάρτυρες, Θεοπάτορες, Όσιοι).
Β. Η απουσία του Χριστού και η παρουσία της Θεοτόκου, ως Πλατυτέρας των Ουρανών, δίνει περισσότερο Μαριολογική Διάσταση στην εικόνα και ξεφεύγει από τα Ορθόδοξα Όρια. Η άποψη ότι η εικονιζόμενη Θεοτόκος είναι η Παναγία η Παρηγορήτισσα, που σκεπάζει την Άρτα, δεν ευσταθεί αγιολογικά για δύο λόγους.
1. Επειδή η εικόνα της Παρηγορήτισσας (αντίγραφο) είναι στη μορφή της Ελεούσας Θεοτόκου και όχι της Πλατυτέρας και η μορφή της αυθεντικής εικόνας ομοιάζει με την Παναγία την Παραμυθία. 2. Επειδή δεν υπάρχει εορτή αφιερωμένη αποκλειστικά στην Παναγία την Παρηγορήτισσα και τα θαύματά της.
Γ. Επίσης, η συγκεκριμένη εικόνα αποτελεί Κλειστό Συναξάριο μόνο Επτά Αγίων, ενώ αγιασμένες προσωπικότητες στην Άρτα υπήρξαν πολλές και θα υπάρξουν και μελλοντικά.
Έτσι, λοιπόν, η εικόνα αυτή δεν εκφράζει την Ορθόδοξη Χριστολογία και Θεοτοκολογία και πρέπει να αποσυρθεί και να αντικατασταθεί. Η επιμονή να προσφέρεται για προσκύνηση δημιουργεί σοβαρότατα πνευματικά ζητήματα, γιατί, εκτός των παραπάνω, ο κάθε χριστιανός που αποδίδει τιμή στη συγκεκριμένη εικόνα άθελά του προσκυνά και ζωγραφισμένα Είδωλα (οικοδομήματα).

Επίλογος
Με το παραπάνω άρθρο επιχειρήσαμε να παρουσιάσουμε τις αγιασμένες μορφές που συνδέονται με την Άρτα, η οποία αποδεικνύεται πλούσιο πνευματικό κέντρο με συνεχή παράδοση αγιότητος από τον 13ο αιώνα έως και τη σύγχρονη εποχή.
Η ανάγκη περαιτέρω έρευνας των αρχειακών πηγών και της προφορικής παράδοσης είναι επιτακτική, προκειμένου να αναδειχθούν οι άγνωστοι άγιοι της περιοχής και να ενταχθούν στο εορτολόγιο της τοπικής Εκκλησίας. Η τοπική αγιολογία δεν αποτελεί, απλώς, ιστορική περιέργεια, αλλά ζωντανή μαρτυρία της παρουσίας του Αγίου Πνεύματος στην εκκλησιαστική ζωή κάθε τόπου και εποχής.