Από τους Μεσαιωνικούς χρόνους γνωρίζουμε τόσο από το χρονικό των Τόκκων του Giuseppe Schiro αλλά και από τις μελέτες της Ευστρατίας Συγκέλλου για την πολιορκία της Άρτας το 1416 και του Μιχάλη Κορδώση για την Μεσαιωνική Άρτα, ότι υπήρχε κατοίκηση εντός του Κάστρου της.
Ξέρουμε πως εκεί είχαν και το παλάτι οι Αλβανοί και Ιταλοί Δεσπότες. Η πυρκαγιά στα μέσα του 14ου αιώνα κατέστρεψε το αρχικό παλάτι, το οποίο προφανώς μεταφέρθηκε εκεί που σήμερα είναι το Θεατράκι. Ο Κορδώσης πιστεύει πως η κατοίκηση εντός του κάστρου στη μεταβατική περίοδο Χριστιανική – Οθωμανική, η συνοικία ήταν μεγαλύτερη απ’ ότι την περιγράφει στα 1670 ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγια Τσελεμπί.
Πάντως τον 15ο αιώνα και τον 16ο αιώνα στο Κάστρο υπάρχει συνοικία Αρτινών η οποία φέρνει το όνομα «Αγία Σοφία του Κάστρου». Που το γνωρίζουμε αυτό; Πάλι τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα μάς έρχονται εδώ για να μας βοηθήσουν.
Μελετώντας οι Οθωμανολόγοι τρία από αυτά του 1551, του 1564 και του 1585, γνωρίζουμε τα ονόματα αυτών αλλά και κάποια επαγγέλματα που βγαίνουν μέσα από τα ονόματα. Τα ονόματα θα παρουσιαστούν σε ξεχωριστή μελέτη και ευχαριστώ εδώ τους δυο Οθωμανολόγους φίλους για την πολύτιμη βοήθειά τους.
Με βάση το όνομα της συνοικίας/μαχαλά συμπεραίνουμε ότι εντός του Κάστρου υπήρχε η εκκλησία της Αγία Σοφίας. Στα 1551 θα βρούμε τον μαχαλά της Αγίας Σοφίας του Κάστρου με 22 φορολογούμενους χανέδες, το 1564 με 18 χανέδες και στα 1585 πάλι με 18 φορολογούμενους χανέδες. Συν κάποιους άγαμους. Ίσως να υπήρχαν και κάποιοι αφορολόγητοι που δεν καταγράφονταν στους καταλόγους.
Πως θα μπορούσε να ήταν η συνοικία; Αν πιστέψουμε τον Οθωμανό περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπί, ο οποίος είχε την τάση να τα παραγράφει και λίγο, πρόκειται για μια λαμπρή συνοικία πλακόστρωτη με λευκή πέτρα και μάρμαρα. Τα σπίτια είναι πέτρινα, δυόροφα και έχουν κεραμοσκεπές. Γίνεται λόγος για μια όμορφη πλατεία με λουλούδια. Βέβαιο είναι πως τον 16ο αιώνα υπάρχουν ακόμα στρατώνες, αποθήκες, τζαμί, μετζίτι (χώρος προσευχής) και φυσικά το διοικητήριο και σεράϊ του Ντιστάρι (φρούραρχου).
Και στα τρία αυτά αρχεία αναγράφονται τα ονόματα, τα προσωνύμια και τα επαγγέλματα αυτών, όπως: Αλμπάνης (πεταλωτής), Εκμετζής (φούρναρης), ιερείς (παπάς Κώστας, παπάς Γιάννης, παπάς Αντώνης), παπουτσής, μπαρμπέρης. Ο Βοεβόδας έμεινε εκτός φρουρίου. Μα είναι γνωστό πως τα Οθωμανικά σεράγια χτίζονταν κοντά στην Παρηγορήτισσα, στου λεγόμενου Μπαϊκούση (Κουκουβάγια). Βασικά βλέπουμε πως όντως αν οι κάτοικοι με τα παραπάνω ονόματα εξασκούσαν αυτά τα επαγγέλματα, ήταν απαραίτητοι και στον Οθωμανικό στρατό του φρουρίου.
Στα 1585 καταγράφεται για τελευταία φορά η συνοικία αυτή. Δεν είναι τυχαίο ότι 85 χρόνια αργότερα ο Εβλιγιά Τσελεμπί γράφει πως μόνο ο Ντιστάρης κατοικεί στο Κάστρο. Βέβαια, παραβλέπει τους κοιτώνες των γενιτσάρων.
Γιατί όμως στα 1585; Το 1585 ξεσπά η Επανάσταση των αρματολών Βόνιτσας και Ξηρομέρου Πούλιου, Μαλάμου και Δράκου. Οι επαναστάτες κατέλαβαν την Άρτα αλλά στην προσπάθειά τους να καταλάβουν και τα Γιάννινα ηττήθηκαν από τον πασά των Τρικάλων. Προφανώς όταν επέστρεψαν οι Οθωμανοί, όπως γίνονταν τότε, να εκτόπισαν τους τελευταίους Χριστιανούς από το Κάστρο. Έτσι, με τον καιρό η συνοικία αυτή πέρασε στη λησμονιά.
Μετά την απελευθέρωση, το τζαμί Μεχμέτ Σουλεϊμάν (το Μεχμέτ αναφέρεται στον πορθητή και το Σουλεϊμάν είναι ο κτήτορας, γαμπρός ή σημαιοφόρος του Φαϊκ πασά), γκρεμίστηκε και ξαναχτίστηκε μια εκκλησία με τρεις τρούλους, η οποία γκρεμίστηκε στη δεκαετία του 1960 και στη θέση της χτίστηκε η υπάρχουσα.
