Του Βασίλη Ζιώβα*
Σε μια εποχή όπου η τεχνολογική εξέλιξη θα μπορούσε – και θα έπρεπε – να μειώνει τις ώρες εργασίας, να προσφέρει στους ανθρώπους περισσότερο ελεύθερο χρόνο, περισσότερη ζωή, περισσότερη δημιουργική ανάσα, παρατηρούμε το ακριβώς αντίθετο: Ο χρόνος εξαϋλώνεται μέσα στην εξάντληση.
Η καπιταλιστική εξουσία, αντί να μοιράζει τον χρόνο, τον ιδιοποιείται. Η εργασία επεκτείνεται, οι ώρες πληθαίνουν, η αργία δαιμονοποιείται. Το 2025 στην Ελλάδα καθιερώνεται, χωρίς ντροπή, η 13ωρη εργασία.
Οι νέοι τρέχουν πίσω από δύο και τρεις δουλειές για να αντέξουν το κόστος ζωής. Οι ζωές, όμως, δεν αντέχουν. Ο χρόνος δεν λείπει – τον κλέβουν. Και το αποτέλεσμα είναι βαθύτερο από την κούραση: Είναι φόβος. Φόβος μην αργήσεις. Μην μείνεις πίσω. Μην βγεις εκτός «χρόνου». Φόβος μήπως τελειώσεις πριν προλάβεις να υπάρξεις.
1. Το μέτρο του ανεκπλήρωτου. Η κοινωνία δεν μας διδάσκει απλώς ότι ο χρόνος είναι πολύτιμος, μας διδάσκει ότι είναι ανεπαρκής. Η φράση «δεν προλαβαίνω» έχει γίνει κανονικότητα. Από παιδική ηλικία, ο άνθρωπος μπαίνει σε έναν αγώνα ταχύτητας: Να μεγαλώσεις γρήγορα, να μάθεις γρήγορα, να τελειώσεις γρήγορα, να πετύχεις γρήγορα.
Η παραμικρή καθυστέρηση μεταφράζεται σε προσωπική αποτυχία. Δεν αρκεί να τα καταφέρεις – πρέπει να τα έχεις καταφέρει μέχρι μια συγκεκριμένη ηλικία. Αν όχι, είσαι ξεπερασμένος. Άχρηστος. Έχεις «μείνει πί-σω». Και κάπως έτσι, ο χρόνος δεν είναι απ-λώς μέτρηση – γίνεται μαστίγιο. Σε σπρώχνει να παλεύεις για να προλάβεις τη ζωή, και όχι για να τη ζήσεις.
2. Η τυραννία του «πότε». Η πιο σιωπηλή μορφή καταπίεσης στον σύγχρονο καπιταλισμό είναι το χρονοδιάγραμμα. Το «πότε» μετατρέπεται σε μηχανισμό αξιολόγησης: Πότε τελείωσες τις σπουδές, πότε έπιασες δουλειά, πότε απέκτησες περιουσία, πότε έκανες οικογένεια. Οποιαδήποτε παρέκκλιση θεωρείται απόκλιση.
Έτσι, διαμορφώνεται μια ψυχολογία πανικού. Ο χρόνος δεν είναι πλέον χώρος ωρίμανσης, αλλά μέσο ελέγχου. Σε κρατά εγκλωβισμένο σε βιασύνη, σε άγχος, σε φόβο: Μήπως δεν τα καταφέρεις «στην ώρα σου». Ο άνθρωπος γίνεται υπάλληλος του ρολογιού του. Ζει ανάμεσα σε deadlines, ηλικιακά standards και κοινωνικές επιταγές. Όχι για να ζήσει, αλλά για να μην αποτύχει.
3. Ο φόβος της φθοράς ως εμπόρευμα. Ο φόβος του χρόνου δεν περιορίζεται στην εργασία. Επεκτείνεται στο σώμα, στο βλέμμα, στην εικόνα. Αν το πέρασμα του χρόνου μπορεί να φανεί, μπορεί και να πουληθεί. Έτσι, γεννήθηκε η βιομηχανία της αιώνιας νεότητας: Καλλυντικά, επεμβάσεις, ιατρικές θεραπείες, «μαγικές» δίαιτες, φίλτρα στα μέ-σα κοινωνικής δικτύωσης. Το σώμα δεν επιτρέπεται να γερνά. Η φθορά πρέπει να εξαφανίζεται. Όχι για λόγους υγείας, αλλά για λόγους αγοράς. Όποιος δείχνει μεγάλος, θεωρείται λιγότερο πολύτιμος. Όποιος δείχνει κουρασμένος, θεωρείται λιγότερο χρήσιμος. Ο χρόνος, έτσι, δεν αντιμετωπίζεται ως βιολογική ροή, αλλά ως αισθητικό σφάλμα, και τα σφάλματα πρέπει να διορθώνονται. Φτάνουμε να ζούμε με το άγχος όχι μόνο της παραγωγής, αλλά και της διατήρησης ενός χρονικά αποδεκτού προσώπου.
4. Ο χρόνος ως πολιτικό όπλο. Η εξουσία γνωρίζει ότι η πιο αποτελεσματική καταστολή δεν είναι ο φόβος του όπλου, αλλά ο φόβος του αύριο. Ένας λαός που φοβάται το μέλλον, δεν έχει δύναμη να εξεγερθεί. Ένας πολίτης που ζει με την αγωνία της επιβίωσης, δεν έχει χρόνο να σκεφτεί. Ο χρόνος εξαντλείται στην αγωνία.
Η καπιταλιστική εξουσία σπέρνει συνεχώς φόβο για το μέλλον, όπως οικονομική κατάρρευση, ανεργία, πλειστηριασμοί, γηρατειά χωρίς σύνταξη. Ο χρόνος παρουσιάζεται ως ένας δρόμος που συνεχώς χειροτερεύει, αν δεν πειθαρχήσεις. Παράλληλα, καλλιεργεί τη νοσταλγία: «Παλιά ήταν καλύτερα». Έτσι, εγκλωβίζει τον άνθρωπο μεταξύ ενός τρομακτικού αύριο και ενός εξιδανικευμένου χθες, αφαιρώντας του τη δυνατότητα να επενδύσει στο παρόν.
5. Η λύτρωση: Επανιδιοκτησία του χρόνου. Η απελευθέρωση δεν είναι αφηρημένη έν-νοια. Είναι η πράξη μέσα από την οποία ο άνθρωπος επαναδιεκδικεί αυτό που του ανήκει: Τον χρόνο του. Τον χρόνο για ξεκούραση, για αναπνοή, για δημιουργία, για αγάπη, για σκέψη. Η τεχνολογία δεν πρέπει να είναι εργαλείο επιτήρησης ή επιτάχυνσης της πα-ραγωγής. Πρέπει να είναι μέσο χειραφέτησης. Αν το σύστημα σε αναγκάζει να δουλεύεις 13 ώρες για να επιβιώσεις, το πρόβλημα δεν είναι το σώμα σου που κουράζεται, είναι το σύστημα που κλέβει τη ζωή σου. Η ερώτηση δεν είναι πια «τι ώρα είναι». Η ερώτηση είναι: Σε ποιον ανήκει ο χρόνος σου; Αν δεν είναι δικός σου, τότε τίποτε δεν είναι. Η αληθινή αντίσταση αρχίζει από τη διεκδίκηση του χρόνου. Όχι για να παράγεις περισσότερο, αλλά για να υπάρξεις βαθύτερα.
Επίλογος
Επανιδιοκτησία του χρόνου. Ο χρόνος είναι ζωή. Δεν ανήκει στα αφεντικά, δεν ανήκει στις εταιρίες, δεν είναι μετρήσιμος σε αποδοτικότητα. Είναι μέτρο συνείδησης, εμπειρίας, σχέσης. Είναι κοινό αγαθό, και πρέπει να το υπερασπιστούμε ως τέτοιο.
Όσο θα τρέχουμε πίσω από το ρολόι που κάποιος άλλος κρατά στα χέρια του, θα χάνουμε το πιο πολύτιμο: Την ίδια τη ζωή. Όμως μπορούμε να το αντιστρέψουμε. Μπορούμε να ξαναδούμε τον χρόνο όχι σαν εχ-θρό, αλλά σαν σύμμαχο, όχι σαν φόβο, αλλά σαν ελευθερία. Γιατί εκεί όπου τελειώνει ο φόβος του χρόνου, αρχίζει η πραγματική δυ-νατότητα για ζωή.
*Βασίλης Ζιώβας, φυσιοθεραπευτής, πρώην περιφερειακός σύμβουλος
