Δεν είναι ευρέως γνωστό, αλλά στις 17 Ιουλίου γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Διεθνούς Δικαιοσύνης για να κάνει γνωστό σε παγκόσμια κλίμακα το αναδυόμενο σύστημα της τακτικής διεθνούς ποινικής δικαιοσύνης, που επιλαμβάνεται υποθέσεων για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας (γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και άλλα).
Στις 17η Ιουλίου 1998 υιοθετήθηκε η Σύμβαση της Ρώμης, με την οποία συνεστήθη το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο με έδρα τη Χάγη και τέθηκε σε ισχύ από το 2002. Από τότε τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας υπάγονται στην αρμοδιότητα του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, το οποίο έχει δικαιοδοσία μόνο στα κράτη που έχουν επικυρώσει τη Σύμβαση της Ρώμης και αυτή την περίοδο είναι 106 από τα 192 που συγκροτούν τον ΟΗΕ. Χώρες με μεγάλη επιρροή στη διεθνή πολιτική σκηνή, όπως οι ΗΠΑ, η Κίνα, η Ρωσία, η Ινδία, το Ισραήλ και η Τουρκία, δεν είναι μέλη του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, δυσχεραίνοντας την απονομή της διεθνούς δικαιοσύνης και αποτελώντας τροχοπέδη στην επιβολή της.
Με δεδομένο ότι οι μεγαλύτερες δυνάμεις του πλανήτη μας δεν δέχονται την ενιαία εφαρμογή ενός διεθνούς δικαίου και ότι υπάρχει πληθώρα περιπτώσεων όπου στο όνομα της εφαρμογής της δικαιοσύνης διαπράττονται απερίγραπτα εγκλήματα (τα παραδείγματα δε λείπουν ειδικά στις μέρες μας), δε βλάπτει να ανατρέξουμε στο τι πίστευαν οι αρχαίοι Έλληνες για τη δικαιοσύνη. Καλύτερο κείμενο για κάτι τέτοιο θεωρώ ότι είναι η «Πολιτεία» του Πλάτωνα. Στο διάλογο αυτό, ο Σωκράτης (δάσκαλος και κεντρικό πρόσωπο σε όλους τους διαλόγους του Πλάτωνα) συζητάει με μια παρέα φίλων του για το ρόλο της δικαιοσύνης και το πώς θα μπορούσε να λειτουργήσει σε μια ιδανική πόλη. Στην αρχή του διαλόγου διατυπώνονται διάφορες απόψεις περί του τι είναι δικαιοσύνη. Κάποιος νομίζει ότι δικαιοσύνη είναι η εντιμότητα στις συναλλαγές, άλλος ισχυρίζεται ότι δικαιοσύνη είναι να αποδίδεις τα ίσα, καλό στον φίλο, κακό στον εχθρό, κάποιος τρίτος είναι ωμός: το συμφέρον του ισχυρού καθορίζει το τι είναι δίκαιο. Ο αδερφός του Πλάτωνα, Γλαύκων, θεωρεί τη δικαιοσύνη ως μια υποκριτική κοινωνική σύμβαση που επιβάλλεται από τους πολλούς και αδύνατους για την αυτοπροστασία τους. Αποδεκτός τελικά γίνεται ο ορισμός του Σωκράτη: δικαιοσύνη είναι ο καθένας να πράττει για το κοινωνικό σύνολο εκείνο για το οποίο είναι ο καταλληλότερος.
Ο ορισμός αυτός μπορεί να είναι σωτήριος για μιαν επιχείρηση, αλλά σε μια κοινωνία ποιος, όσο σοφός και αδέκαστος κι αν είναι, και με ποια κριτήρια θα καθορίσει τι πρέπει να πράττει ο άλλος; Δεν αναιρείται η ισότητα όταν εφαρμοσθεί η αρχή αυτή; Σύμφωνα με τον Πλάτωνα κανείς δεν μπορεί να υπερβεί τα όρια μέσα στα οποία κινείται. Αν τυχόν και τα υπερβεί, τότε οι βοηθοί της Δικαιοσύνης θα τον βρουν και θα τον επαναφέρουν στην τάξη. Έτσι λοιπόν ο άνθρωπος, για να μην διαπράττει αδικία, οφείλει να μην υπερβαίνει τα προσωπικά του όρια. Αν ο ίδιος δεν είναι σε θέση να οριοθετήσει τον τομέα της δραστηριότητάς του, τότε τουλάχιστον θα πρέπει να συμμορφώνεται προς τις υποδείξεις του εμπειρότερου, του σοφότερου, του σωφρονέστερου.
Δεν ενδιαφέρει εδώ να μελετήσουμε τη δομή και τη διάρθρωση της ιδανικής πολιτείας, δεδομένου, όμως, ότι στις 17 του μηνός τιμάται η παγκόσμια ημέρα διεθνούς δικαιοσύνης, αξίζει να δούμε τι προβληματίζει τον μεγάλο φιλόσοφο στη συγκρότηση της ιδανικής πολιτείας. Εφόσον οι φύλακες επίκουροι θα έχουν την εξουσία να επαναφέρουν τους ανθρώπους στα όριά τους, ποιος θα προστατέψει την κοινωνία από τους ίδιους του φύλακες; Δεν είναι πιθανό να θελήσουν να καταχραστούν την εξουσία που άπλετα θα διαθέτουν και να μετατραπούν σε σκληρούς και αδίστακτους τυράννους;
Ο Πλάτων θεωρεί ότι λύση στο πρόβλημα αυτό θα είναι μόνο μια προσεκτικά σχεδιασμένη και στοχευμένη αγωγή. Προσοχή! Όχι απλώς εκπαίδευση, αλλά αγωγή, από τη μικρή κιόλας ηλικία, η οποία θα συνεχίζεται ως εκπαίδευση μέχρι τα 50 έτη. «Το ενδιαφέρον του νομοθέτη επικεντρώνεται στην ορθή αγωγή των φυλάκων, που έχουν επιλεγεί με κριτήρια την καλή σωματική τους διάπλαση και την οξύνοια. Στο πρώτο στάδιο επιδιώκεται η εξισορρόπηση γυμναστικής και μουσικής αγωγής. Ο νομοθέτης φυ- σικά επαγρυπνεί για τη μορφή και το περιεχόμενο της καλλιτεχνικής έκφρασης. Ένας δεύτερος κύκλος εκπαίδευσης (από τα 20 ως τα 30) περιλαμβάνει κυρίως τις μαθηματικές επιστήμες: αριθμητική, γεωμετρία, στερεομετρία, αστρονομία, αρμονική. Κο- ρωνίδα της εκπαιδευτικής πορείας είναι η πενταετής (από τα 30 ως τα 35) σπουδή της διαλεκτικής (φιλοσοφία) που οδηγεί στην ύψιστη μορφή γνώσης.
Σε μια ιδανική κοινωνία οι φύλακες θα είχαν την τέλεια αγωγή και μόρφωση, ώστε να μην επιχειρήσουν να εκμεταλλευτούν τη δύναμη που τους παρέχει η διαστρωμάτωση της κοινωνίας και η συγκρότηση του πο- λιτεύματος. Δυστυχώς απέχουμε πάρα πολύ από το να χαρακτηριζόμαστε ιδανική κοινωνία. Αυτό, όμως, δεν θα πρέπει να μας αδρανοποιεί και να μην προβληματιζόμαστε για όσα συμβαίνουν γύρω μας. Σε μια (όχι και τόσο ιδανική) κοινωνία, όπως η δική μας η επίκληση στην ατομική ευθύνη (ήδη από την εποχή των μέτρων του κορωνοϊού) έχει γίνει περίπου «καραμέλα» στο στόμα των υπευθύνων, με πιο χαρακτηριστική την υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ όπου επιχειρείται να θεωρηθούν υπεύθυνοι όλοι σχεδόν οι έλληνες!.
Στην περίπτωση, όμως, που οι «φύλακες» των φυλάκων (η πολιτική ηγεσία, με άλλα λόγια) αποδειχθεί ότι είτε ολιγωρεί είτε επιχειρεί να εκμεταλλευτεί τη δύναμη που συσσωρεύεται, σε καιρούς όπως οι σημερινοί, η επίκληση στην ατομική ευθύνη (αν ακουστεί),μπορεί να λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Θα πρέπει οι πολιτικοί μας να κάνουν κι αυτοί την αυτοκριτική τους για να προλάβουν κάτι τέτοιο.
