Ως γνωστό το Κουλιγιέ (Küliye)/ σύμπλεγμα του Φαΐκ πασά στην Άρτα, συμπεριλάμβανε το πτωχοκομείο (Imaret), το τζαμί, το χαμάμ, ένα χάνι και τον Μεντρεσέ, δηλαδή το ιεροδιδασκαλείο.
Σκοπός του Μεντρεσέ ήταν να διδάξει την θρησκεία και την επιστήμη από σουνιτικής πλευράς. Οι σουνίτες μουσουλμάνοι, αφού λάμβαναν εδώ την σχετική εκπαίδευση, διορίζονταν σε ανώτερες κρατικές θέσεις. Επίσης, οι καθηγητές τους ήταν περιζήτητοι σε νομικά θέματα.
Για τον Μεντρεσέ της Άρτας – δυστυχώς – οι πηγές είναι πενιχρές. Σαφώς είναι μια άλλη κουλτούρα που θεωρούμε πως δεν μας αφορά, όμως σημάδεψε την μορφή της πόλης μας για αιώνες και ό,τι μαθαίνουμε καλό είναι να το ξέρουμε. Μέσα από ένα Οθωμανικό αρχείο βρήκα μερικά πράγματα που μπορούν να μα δώσουν μια εικόνα για τον 17ο αιώνα.
Αν και την περίοδο που αναφέρεται το αρχείο, την Μουσουλμανική κοινότητα Άρτας την μετρούσε κανείς στα δάχτυλα, που σημαίνει πως είχε φοιτητές και από άλλες όμορες περιοχές. Παραδείγματος χάρη Βόνιτσα, Κάρλελι, Ρινιάσα – Πρέβεζα και ίσως από Γιάννινα. Φαίνεται ότι ο Μεντρεσές στον 17ο αιώνα ήταν καλά στελεχωμένος καθώς δάσκαλοί του χρησιμοποιήθηκαν σαν κατήδες/ ιεροδιακστές. Έτσι, από αρχεία σχετικά με τα καδιλίκια της Ρούμελης παίρνουμε τις παρακάτω πληροφορίες: Ίσως ένα από τα σημαντικότερα καθήκοντα του κατή/ καδή στο πλαίσιο της διαδικασίας iltizam, ήταν αυτό του επιθεωρητή και του υπουργού.
Για παράδειγμα ο καδής των Ιωαννίνων είχε καθήκοντα επιθεωρητή των μουκατάδων. Έτσι, ήταν υπεύθυνος για τους μουκατάδες στο Καρλίλι, την Άρτα και το Ινεμπάχτι (Ναύπακτο). Στα αρχεία του 1655 βρίσκουμε πως ένας κατής της Άρτας, ονόματι Abdullah, απολύθηκε από τη θέση του λόγω παραπόνων/ διαφθοράς. Στη θέση του τοποθετήθηκε ο Halici-zade Mehmed, ένας ιεροδιδά- σκαλος από τον καζά της Άρτας με 300 άσπ- ρα (ακτσέδες). Διορίστηκε με το ίδιο ποσό του προκάτοχου του.
Στο αρχείο Balyabadra με ημερομηνία έτους 1656, φαίνεται να έχει λήξει η θητεία κάποιου καδή Νuh (δεν αναφέρει που) και αντικαταστάθηκε από τον Emrullah, ο οποίος ήταν ιεροδιδάσκαλος σε Άρτα και Κόρινθο λαμβάνοντας μισθό 300 άσπρα (ακτσέδες). Επίσης, στα 1656, κάποιος ιεροδιδάσκαλος Ιμπραήμ στον Μεντρεσέ του Φαήκ πασά, ο οποίος είχε μισθό 50 άσ- πρα (ακτσέδες), του ανατέθηκε να αντικαταστήσει κάποιον κατή με 80 άσπρα μισθό. Σύντομα, όμως, τον αντικατέστησε κάποιος άλλος Οθωμανός από την Άρτα, ονόματι Mawlana Emrullah.
Στο συγκεκριμένο αρχείο θα βρούμε και ανθρώπους με τίτλο καδή που φέρουν Ελληνικά επώνυμα. Όπως Κοτσοπόδης, Βρανάς, Μεχμέτ Μιχάλης κτλ, που σημαίνει ότι σαν εξισλαμισμένος και μορφωμένος ανέβαινες εύκολα στην ιεραρχία. Επιπλέον βλέπουμε πως ο μισθός του ιεροδιδάσκαλου, σε σύγκριση με αυτόν του καδή, είχε τεράστια διαφορά.
Πηγή κειμένου: 1. Mert Can ÇAL: 214/37 NUMARALI RUZNÂMÇE DEFTERİNE GÖRE RUMELİ KAZÂ SINIRLARINDA İLHAK VE İFRAZ (1659 – 1661). 2. Yasemin Beyazıt, Osmanlı İlmiyye Mesleğinde İstihdam.
