Καθώς λίγες μέρες μόνο απομένουν μέχρι το Δεκαπενταύγουστο, αξίζει να ρίξει κανείς μια ματιά στο πώς αντιμετωπίζουν την Παναγία οι διάφοροι λαοί και πρωτίστως εμείς οι Έλληνες.
Η σχέση του ελληνικού λαού με την Παναγία υπερβαίνει τα όρια μιας τυπικής θρησκευτικής ευλάβειας. Στην ελληνική ορθόδοξη παράδοση, η Θεοτόκος αποτελεί το βιωματικό κέντρο της λαϊκής ευσέβειας, μια ζωντανή, παρούσα μητρική μορφή, στην οποία ο πιστός καταφεύγει με οικειότητα και βαθύ συναισθηματικό δέος. Για τον Έλληνα, η Παναγία δεν είναι ένα απόμακρο δογματικό σχήμα, αλλά η «Πλατυτέρα των Ουρανών» που ταυτόχρονα βρίσκεται δίπλα στον ανθρώπινο πόνο. Είναι η καταφυγή στις δυσκολίες, η μάνα που αφουγκράζεται κάθε στεναγμό και το πρόσωπο που ένωσε την ανθρωπότητα με τη θεότητα.
Αυτή η προσέγγιση εδράζεται στη μυστική και λειτουργική φύση της Ανατολικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Στον ελληνικό χώρο, η τιμή προς την Παναγία εκφράζεται μέσα από την ποιητική υμνολογία, με εξέχοντα παραδείγματα τον Ακάθιστο Ύμνο και τους Παρακλητικούς Κανόνες, αλλά και μέσα από τη βυζαντινή εικονογραφία. Η ορθόδοξη εικόνα δεν επιδιώκει να αναπαραστήσει τη γήινη φυσικότητα· λειτουργεί ως «παράθυρο στον ουρανό». Η Θεοτόκος ιστορείται πνευματικοποιημένη, εξαγιασμένη, και σχεδόν πάντα στρέφει το βλέμμα ή τη χειρονομία της προς τον Χριστό, όπως στις μορφές της Οδηγήτριας ή της Γλυκοφιλούσας. Παράλληλα, η ατομική προσευχή του Έλληνα εκδηλώνεται άμεσα και σωματικά: στο άναμμα του κεριού, στην προσκύνηση των θαυματουργών εικόνων, στα μεταλλικά τάματα και στις θερμές παρακλήσεις για βοήθεια.
Σε θεολογικό επίπεδο, η Ορθοδοξία διατηρεί μια ουσιαστική διαφοροποίηση από τη Ρωμαιοκαθολική Δύση, παρότι και οι δύο παραδόσεις τρέφουν βαθιά αγάπη προς τη Θεοτόκο. Στη Ρωμαιοκαθολική Νότια Ευρώπη (Ισπανία, Ιταλία, Πορτογαλία), η ευσέβεια διαμορφώθηκε γύρω από συγκεκριμένα δόγματα, όπως αυτό της Αμώμου Συλλήψεως (Inmaculada Concepción, 1854), σύμφωνα με το οποίο η Μαρία απαλλάχθηκε από το προπατορικό αμάρτημα ήδη από τη στιγμή της σύλληψής της. Αντίθετα, η Ορθόδοξη Ανατολή διδάσκει ότι η Παναγία γεννήθηκε όπως όλοι οι άνθρωποι, φέροντας τις συνέπειες της αδαμικής πτώσης, αλλά παρέμεινε αναμάρτητη με τη δική της ελεύθερη βούληση και τη συνέργεια της Θείας Χάριτος.
Επιπλέον, όσον αφορά το τέλος της επίγειας ζωής της, ενώ το καθολικό δόγμα της Μεταστάσεως (Asunción, 1950) αφήνει συχνά ασαφές το αν υπέστη σωματικό θάνατο, η Ορθοδοξία εορτάζει την Κοίμηση: την πίστη ότι η Θεοτόκος υπέστη πραγματικό θάνατο («εκοιμήθη»), ετάφη, και την τρίτη ημέρα το σώμα της μεταστάθηκε στους ουρανούς. Στη Δύση, η Παναγία προβάλλεται συχνά με όρους όπως Co-Redemptrix (Συν-λυτρώτρια) ή Regina Caeli (Βασίλισσα του Ουρανού), ενώ στην Ανατολή παραμένει η Υπεραγία, η πρώτη των Αγίων, η οποία μεσιτεύει αδιάλειπτα, ενώ η λύτρωση ανήκει αποκλειστικά στον Χριστό.
Αυτές οι δογματικές αποκλίσεις καθρέφτισαν και τη λατρευτική πράξη. Στον καθολικό Νότο, η τέχνη είναι ανθρωποκεντρική και ρεαλιστική, χρησιμοποιώντας αγάλματα και πίνακες της Αναγέννησης ή του Μπαρόκ που αποδίδουν τη Μαρία ως μια γήινη, πανέμορφη γυναίκα — είτε ως θρηνούσα μητέρα (Mater Dolorosa) είτε ως ενδοξασμένη βασίλισσα. Οι λαϊκές εκδηλώσεις εκεί, όπως οι δραματικές λιτανείες (Procesiones) της Μεγάλης Εβδομάδας, έχουν έντονα θεατρικό και εξωστρεφή χαρακτήρα, με τα αγάλματα να περιφέρονται στολισμένα με πολυτελή υφάσματα και στέμματα. Παράλληλα, παρατηρείται ένας έντονος τοπικισμός, όπου κάθε πόλη συνδέεται στενά με μια συγκεκριμένη επωνυμία ή αποκαλύψεις, όπως η Virgen del Rocío στην Ισπανία ή η Nossa Senhora de Fátima στην Πορτογαλία (κάτι που μοιάζει και με τις δικές μας τοπικές Παναγίες, Προυσσιώτισσα, Εκτονταπυλιανή, Καβουράδαια, Γοργόνα, Καλαμιώτισσα κ.λπ), ενώ το Ροζάριο αποτελεί τον κορμό της ατομικής προσευχής.
Στον αντίποδα τόσο της Ορθόδοξης Ανατολής όσο και του Καθολικού Νότου βρίσκεται η αντίληψη του Προτεσταντικού Βορρά. Στις χώρες της Σκανδιναβίας, τη Βόρεια Γερμανία, την Ολλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο, η Θρησκευτική Μεταρρύθμιση του 16ου αιώνα μετατόπισε ριζικά το θεολογικό τοπίο. Βάσει των αρχών Solus Christus (Μόνο ο Χριστός) και Soli Deo Gloria (Δόξα μόνο στον Θεό), η Παναγία έπαψε να θεωρείται μεσίτρια. Η προσκύνηση εικόνων, τα τάματα, οι λιτανείες και οι παρακλήσεις καταργήθηκαν.
Στον Λουθηρανισμό και τον Αγγλικανισμό, η Μαρία αντιμετωπίζεται με σεβασμό ως ιστορικό και βιβλικό πρόσωπο — μια ταπεινή γυναίκα που αποτελεί υπόδειγμα πίστης και υπακοής στο θέλημα του Θεού —, ενώ στον Καλβινισμό η παρουσία της στη λατρεία περιορίστηκε στο ελάχιστο. Στη σύγχρονη εκκοσμικευμένη βορειοευρωπαϊκή κοινωνία, η μορφή της προσλαμβάνεται κυρίως ως πολιτισμικό σύμβολο μητρότητας ή ως θεματικός άξονας της σπουδαίας δυτικής τέχνης και μουσικής.
Για τον ελληνικό λαό, όμως, η λατρεία της Θεοτόκου φτάνει στο απόγειό της τον Αύγουστο. Ο Δεκαπενταύγουστος δεν είναι απλώς μια θρησκευτική εορτή· αποκαλείται δίκαια το «Πάσχα του Καλοκαιριού». Καθ’ όλη τη διάρκεια του πρώτου δεκαπενθήμερου του Αυγούστου, οι ναοί σε ολόκληρη τη χώρα κατακλύζονται από πιστούς που ψάλλουν καθημερινά τους Παρακλητικούς Κανόνες, προετοιμάζοντας την ψυχή και το σώμα τους με νηστεία.
Η κορύφωση έρχεται στις 15 Αυγούστου, όταν η Ελλάδα μετατρέπεται σε ένα απέραντο προσκύνημα. Από την Παναγία της Τήνου, όπου χιλιάδες προσκυνητές σπεύδουν να εκπληρώσουν τα τάματά τους, μέχρι την Παναγία Σουμελά στις πλαγιές του Βερμίου, την Εκατονταπυλιανή της Πάρου και τα αμέτρητα νησιώτικα και ορεινά ξωκκλήσια, από την Παναγιά των Θεοδωριάνων και του Αθαμανίου, μέχρι τις Σελλάδες, η ατμόσφαιρα συνδυάζει την εκκλησιαστική κατάνυξη με τη λαϊκή χαρά. Οι περιφορές των επιταφίων της Παναγίας και οι λιτανείες των θαυματουργών εικόνων ακολουθούνται από παραδοσιακά πανηγύρια, όπου η θλίψη του θανάτου μετατρέπεται σε ελπίδα Αναστάσεως. Στο πρόσωπο της Θεοτόκου, ο ελληνικός λαός βλέπει τη δική του μάνα, την προστάτιδα του γένους και την αστείρευτη πηγή παρηγοριάς, σφραγίζοντας έτσι μια σχέση που παραμένει ανεξίτηλη στο πέρασμα των αιώνων.
