Κάθε χρόνο στις 20 Μαρτίου, η εαρινή ισημερία συμπίπτει με έναν εορτασμό σχεδόν ουτοπικό στην εποχή μας: τη Διεθνή Ημέρα Ευτυχίας. Η ημέρα αυτή καθιερώθηκε από τον ΟΗΕ το 2012, όχι ως μια αφορμή για επιδερμικά χαμόγελα, αλλά ως μια αναγνώριση ότι η ευτυχία και η ευημερία αποτελούν παγκόσμιο στόχο και φιλοδοξία στη ζωή των ανθρώπων σε όλο τον κόσμο.
Πάντως είναι αρκετά παράδοξο να αφιερώνεται μια ημέρα διεθνώς σε μια έννοια που δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια και για την οποία υπάρχουν τόσο πολλές όσο και αντικρουόμενες απόψεις, με αποτέλεσμα να υπάρχει πάντα μια δόση απορίας σχετικά με το τι είναι ευτυχία. Άλλωστε, όπως λέει και ο γνωστός τραγουδιστής, Φίλιππος Νικολάου, σε δικούς του στίχους, «αφού το χρήμα, όπως λεν, δεν φέρνει ευτυχία, τότε γιατί παλεύουμε σ’ αυτή τη κοινωνία»; Ο προβληματισμός είναι σαφής και ενδεικτικός της αμηχανίας μας απέναντι στον όρο.
Κι αυτό διότι η ευτυχία είναι μια έννοια που συχνά παρερμηνεύεται. Δεν είναι μια διαρκής κατάσταση ευφορίας, ούτε η απουσία προβλημάτων. Στην ψυχολογία, διακρίνουν την ευτυχία σε δύο μορφές: την ηδονική (στιγμιαία απόλαυση) και την ευδαιμονική (αίσθηση σκοπού και πληρότητας). Υπό το πρίσμα αυτό, πραγματικά ευτυχισμένος δεν είναι αυτός που έχει τα πάντα, αλλά εκείνος που νιώθει ότι η ζωή του έχει νόημα, που διατηρεί υγιείς κοινωνικούς δεσμούς και που διαθέτει την ψυχική ανθεκτικότητα να διαχειρίζεται τις αναπόφευκτες δυσκολίες. Η ευτυχία, λοιπόν, είναι περισσότερο «τρόπος του πορεύεσθαι» παρά ο τελικός προορισμός.
Μοιάζει λίγο με την «Ιθάκη» του Καβάφη, η οποία αξίζει περισσότερο ως αφορμή του ταξιδιού παρά ως τελικός προορισμός του. Οπότε προκύπτει αυτόματα ένας ακόμη προβληματισμός. Πώς μπορούμε να επιτύχουμε την ευτυχία; Αν και το 50% της προδιάθεσής μας για ευτυχία θεωρείται γενετικό και ένα 10% εξαρτάται από τις συνθήκες ζωής (σύμφωνα με έρευνα του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια), υπάρχει ένα σημαντικό 40% που βρίσκεται στον δικό μας έλεγχο.
Όπως μας δίδαξε και ο Αριστοτέλης στα «Ηθικά Νικομάχεια», η ευδαιμονία δεν είναι ένα τυχαίο γεγονός, αλλά μια συνειδητή «ενέργεια της ψυχής» (Τὸ δ’ εὐδαιμονεῖν ἐν τῷ ζῆν καὶ ἐνεργεῖν ἐστι.). Επομένως η ευτυχία δεν είναι μια κατάσταση, αλλά μια διαρκής κίνηση, μια ενέργεια που προκύπτει από τα τρίσβαθα της ψυχής μας. Σήμερα, 2.500 χρόνια μετά, η επιστήμη της ψυχολογίας έρχεται να επιβεβαιώσει ότι η ευτυχία μας χτίζεται καθημερινά μέσα από τις επιλογές και τις πράξεις μας.
Επί του προκειμένου, η επιστήμη της Θετικής Ψυχολογίας προτείνει συγκεκριμένα βήματα. Καταρχάς θα πρέπει να μην εγκλωβιζόμαστε στη μοναξιά του εικονικού κόσμου που αρχίζει να μας πολιορκεί, αλλά να καλλιεργούμε σχέσεις με τους συνανθρώπους μας. Οι ποιοτικές ανθρώπινες επαφές είναι ο νούμερο ένα προγνωστικός παράγοντας μακροζωίας και ευτυχίας.
Έπειτα δεν θα πρέπει να ξεχνάμε τι έχουμε καταφέρει στη ζωή μας. Χωρίς να εγκαταλείπουμε τα όνειρα ή τις επιδιώξεις μας, η εστίαση σε όσα ήδη έχουμε, αντί για όσα μας λείπουν, αναδιαμορφώνει τον εγκέφαλό μας. Σημαντικό ρόλο παίζει και η αλληλεγγύη και η προσφορά. Η βοήθεια προς τον συνάνθρωπο απελευθερώνει ορμόνες που μειώνουν το στρες, για να μην τονίσουμε ότι αποτελεί και βασική προτροπή της χριστιανικής διδασκαλίας. Τέλος, είναι σημαντικό να μένουμε προσγειωμένοι, αλλά και σε επαφή με την πραγματικότητα. Η συνειδητότητα (mindfulness) μας προστατεύει από το άγχος του μέλλοντος και τις τύψεις του παρελθόντος.
Ωραία όλα αυτά, θα μπορούσε να πει κανείς, αλλά έχουν ουσιαστικό νόημα όταν δεν υπάρχουν άμεσα βιοποριστικά ή άλλα άμεσα και σοβαρά προβλήματα ζωτικής φύσεως. Το ερώτημα, λοιπόν, που απασχολεί πολλούς είναι αν στη σημερινή Ελλάδα της ακρίβειας, της εργασιακής ανασφάλειας και των κοινωνικών εντάσεων, υπάρχουν οι προϋποθέσεις για μια ευτυχισμένη ζωή. Σύμφωνα με την πρόσφατη Παγκόσμια Έκθεση Ευτυχίας (World Happiness Report του Ερευνητικού Κέντρου Ευημερίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης), η Ελλάδα βρίσκεται συνήθως στις μεσαίες θέσεις της κατάταξης που αφορούν τους δείκτες υποστήριξης της ευτυχίας (όσο μπορούν να προσδιοριστούν τέτοιοι).
Ενώ υστερούμε σε δείκτες όπως η εμπιστοσύνη στους θεσμούς και η οικονομική σταθερότητα, έχουμε σχετικά υψηλές επιδόσεις στην κοινωνική υποστήριξη (οικογένεια, φίλοι) και στις φυσικές συνθήκες (κλίμα, ηλιοφάνεια). Είναι άλλωστε γνωστό τοις πάσι ότι διαχρονικά οι Έλληνες βρίσκουμε λύσεις μέσα από τους δεσμούς κοινωνικής αλληλεγγύης (οικογένεια, γειτονιά, κοινότητα, ενορία). Κι αν η αλήθεια είναι σκληρή, ότι δηλαδή οι υλικές προϋποθέσεις είναι συχνά ελλιπείς, ωστόσο, οι έρευνες δείχνουν ότι μετά από ένα ορισμένο επίπεδο εισοδήματος που καλύπτει τις βασικές ανάγκες, η αύξηση του πλούτου δεν επιφέρει ανάλογη αύξηση της ευτυχίας. Το «ελληνικό μοντέλο» ευτυχίας παραδοσιακά στηριζόταν στην εξωστρέφεια και την κοινότητα – στοιχεία που αν και πιέστηκαν τα τελευταία χρόνια, παραμένουν το ισχυρότερο «όπλο» μας.
Αν, όμως, είναι έτσι, μήπως για μας τους Έλληνες η Διεθνής Ημέρα Ευτυχίας δεν έχει κανένα νόημα; Η απάντηση είναι αρνητική. Η 20ή Μαρτίου δεν υπάρχει για να μας θυμίσει τι μας λείπει, αλλά για να λειτουργήσει ως συλλογική αφύπνιση. Μας καλεί να αναρωτηθούμε: «Πότε ένιωσα πραγματικά ζωντανός μέσα στη μέρα μου;». Σε μια καθημερινότητα που κυριαρχείται από την ψηφιακή απομόνωση και το κυνήγι της επιτυχίας, η Διεθνής Ημέρα Ευτυχίας μας προτρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τις προτεραιότητές μας. Μας θυμίζει ότι η ευτυχία είναι πολιτική επιλογή (μέσω της κοινωνικής πρόνοιας και της δικαιοσύνης), αλλά και προσωπική ευθύνη (μέσω της αυτοφροντίδας και της ενσυναίσθησης).
Τελικά, η ευτυχία είναι η πιο γενναία πράξη αντίστασης στη φθορά της καθημερινότητας. Είναι η μετάβαση από το «τι μου λείπει» στο «πώς υπάρχω». Και σε μια κοινωνία που δοκιμάζεται, η συλλογική μας ευτυχία παραμένει το πιο ισχυρό πολιτικό και ανθρώπινο αίτημα. Όχι ως μια εφήμερη γιορτή, αλλά ως ένας καθημερινός «τρόπος του πορεύεσθαι». Ας γίνει η φετινή 20ή Μαρτίου η αφορμή για μια μικρή αλλαγή: μια κουβέντα με έναν γείτονα, μια βόλτα στη φύση χωρίς κινητό, ή απλώς η αναγνώριση ότι, παρά τις δυσκολίες, η δυνατότητα για χαρά παραμένει πάντα μια ζωντανή επιλογή. Ας γίνει η αφορμή για μια ενεργητική διεκδίκηση της ευτυχίας μας κόντρα στις πάσης φύσεως αντιξοότητες.
