Εχουμε γράψει αρκετοί κάποιες υποθέσεις για τα Λέλοβα. Μάλιστα πριν τρία χρόνια είχα γράψει εδώ στον «Ταχυδρόμο» ένα άρθρο με τίτλο «Ροζυανά – Λέλοβα – Θεσπρωτικο. Ένα τοπωνύμιο Σπαζοκεφαλιά».
Ως απάντηση του δικού μου άρθρο έγραψε και ο πολύ καλός ερευνητής και φίλος Στάθης Ασημάκης ένα άρθρο, που κι αυτός εξηγούσε κάπως το τοπωνύμιο. Όντως μάς είναι άγνωστη το τοπωνύμιο «Λέλοβα» και πολλές είναι οι απόψεις.
Από τον 19ο αιώνα υπάρχουν διιστάμενες γνώμες για το τοπωνύμιο αυτό. Κατά την άποψή μου το δεύτερο συνθετικό – οβα είναι τούρκικο και σημαίνει κάμπος. Που δηλώνει ο κάμπος του Λέλα ή Λάλα ή αν στον καιρό της Τουλίπας προσπάθησαν να καλλιεργήσουν τουλίπες, το ιερό φυτό των μουσουλμάνων.
Η τουλίπα στα τούρκικα λέγεται lâle ή lale ως εκ τούτου θα μπορούσε να είναι lâleova kαι με την παραφθορά Λέλοβα. Δεν μπορούμε να το πούμε μετά βεβαιότητας. Γεγονός είναι πως η αρχαιότερη πηγή αναφέρει τον οικισμό Ροζυανά στον λόφο Γκρέπο – Κονόμο κοντά στην εκκλησία του Αγίου Κωνσταντίνου.
Τα Ροζυανά τα βρίσκουμε έως αρχές του 17ου αιώνα σε αναλυτικό – mufassal κατάστιχο, δηλαδή με τα ονόματα των κατοίκων και την φορολογία στην παραγωγή. Κατόπιν, όπως μας λένε τα Οθωμανικά φορολογικά κατάστιχα, εκεί εμφανίζεται ένας οικισμός με το όνομα Χέλμης. Ως τώρα μάς ήταν εντελώς άγνωστο.
Στη συνέχεια ερχόμαστε στην πρώτη γραπτή μαρτυρία του τοπωνυμίου Λέλοβα, η οποία είναι στα κατάστιχα του 1643 και 1645, τα οποία εμφανίζονται σχεδόν ίδια. Στο φορολογικό κατάστιχο με αριθμό ΜΑD ١٦٤٥ , που υπάγεται στην κατηγορία των avarizhane – αβαριίζ -χανέ, δηλαδή όπου δεν καταγράφονται οι εστίες αλλά οι πατριάρχες μιας φάρας.
Σύμφωνα με ιστορικούς που ασχολούνται με τέτοιες δημογραφικές αναλύσεις θέτουν ως μέσο όρο τουλάχιστον εννιά άτομα. Στο συγκεκριμένο κατάστιχο θα βρούμε 100 ονόματα πατριαρχών που θα πρέπει να υπολογίσουμε πως στα 1640 τα Λέλοβα είχαν πληθυσμό 900 έως 1000 άτομα.
Δυστυχώς, σε αντίθεση με τα αρχεία Mufa-ssal, όπου μάς δίνεται αναλυτικά και ο φόρος, εδώ ο φόρος καταγράφεται συνολικά στον καζά της Άρτας, όπου ανήκαν τα Λέλοβα. Να σημειώσω πως Λέλοβα υπάρχουν ακόμα και στο Κιλκίς (σημείωση Άγιος Αντώνιος). Υπήρχαν την ίδια εποχή Λέλοβα και σε Πελοπόννησο, Αχαΐα καθώς και στην Χίο όπου συναντάμε τα χωριά των Λαλάδων ή Λαλέδων ή Λαλεβάδων, τα οποία καλλιεργούσαν την τουλίπα. Το παράδοξο είναι πως την εποχή αυτή το χωριό ανήκει στο Δήμο Ρωγών και είναι το μεγαλύτερο του εν λόγω Δήμου. Οι Ρωγοί έχουν καμιά 20ριά άτομα και κάτι καλογέρους. Όσον αφορά την έδρα του Δήμου, λοιπόν, υποθέτω τρία σημεία: Λέλοβα, Καστρί Ριζοβουνίου ή Μουλιανά (Γοργόμυλος).
