Την Κυριακή που μας πέρασε η αυλαία της Αποκριάς έπεσε και η ανατολή της Καθαράς Δευτέρας σηματοδοτούσε μια από τις πιο ιδιαίτερες στιγμές της ορθόδοξης παράδοσης και της ελληνικής πνευματικότητας.
Αν κλείσω για μια στιγμή τα μάτια, κι επιστρέψω νοερά στα μακρινά κάπως χρόνια της παιδικής μου ηλικίας, μπορώ ακόμα να νιώσω εκείνο το ελαφρύ τσίμπημα του παγωμένου πρωινού αέρα στο πρόσωπο, καθώς τρέχαμε με τις παρέες μας στα χωράφια, κρατώντας σφιχτά το σπάγκο που μας συνέδεε με τον ουρανό. Θυμάμαι την αγωνία αν θα «σηκωθεί» ο χαρταετός, αν θα καταφέρει η δική μας πολύχρωμη κατασκευή να ξεπεράσει τα δέντρα (στο οικόπεδο Παπαστάμου της παρόδου Αγίων Θεοδώρων υπήρχαν ακόμη τότε δέντρα) και να χορέψει πάνω από τα σύννεφα – μια εικόνα ελευθερίας που τότε φάνταζε μαγική.
Και ύστερα, η επιστροφή στο σπίτι, όπου η μυρωδιά της φρεσκοψημένης λαγάνας από το φούρνο του Τζώλου, με το σουσάμι να πέφτει σε κάθε μπουκιά, γέμιζε την κουζίνα. Η γεύση του σιμιγδαλένιου χαλβά που έλιωνε στο στόμα και η αλμύρα της ταραμοσαλάτας παραμένουν μέχρι σήμερα οι πιο ζωντανές γευστικές μου αναμνήσεις· γεύσεις απλές, που όμως είχαν τη δύναμη να καθαρίζουν την παιδική μας ψυχή από κάθε έγνοια, αφήνοντας πίσω τους μια γλυκιά ζεστασιά που με συντροφεύει σε κάθε καθαρή αρχή που προσπαθώ να κάνω από τότε.
Ωστόσο η Καθαρά Δευτέρα είναι κάτι παραπάνω από το γλυκό χαλβά, τη νόστιμη λαγάνα και τη χαρά του χαρταετού. Είναι η ημέρα που το σώμα και το πνεύμα συντονίζονται σε μια κοινή πορεία προς την κάθαρση. Έτσι, πίσω από τα σαρακοστιανά τραπέζια, τους χαρταετούς και την εξοχή, κρύβεται ένα βαθύτερο αίτημα: η ανάγκη για πραγματικά «καθαρές ψυχές» πριν την είσοδο στο στάδιο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
Στην ορθόδοξη παράδοση, η νηστεία των τροφών είναι το όχημα, αλλά η νηστεία των παθών είναι ο προορισμός. Δεν έχει νόημα να απέχουμε από το λάδι ή το κρέας, αν η ψυχή μας παραμένει φορτωμένη με κακία, μνησικακία και εγωισμό. Η καθαρή ψυχή είναι ο «τόπος» όπου μπορεί να αναπαυθεί η Χάρη του Θεού, γι’ αυτό και η Κυριακή της Τυρινής, η παραμονή της Σαρακοστής, είναι αφιερωμένη στη συγχώρεση. Χωρίς την αποβολή του άχθους της έχθρας, η ψυχή είναι πολύ βαριά για να ανέβει το πνευματικό βουνό της νηστείας. Καθαρή ψυχή, λοιπόν, σημαίνει ψυχή που έχει το θάρρος να παραδεχτεί τα λάθη της και να αλλάξει πορεία, κάτι που αποδίδεται με τον όρο «μετά-νοια», μεταβολή, δηλαδή της διάνοιας, μ’ άλλα λόγια, αλαλγή του τρόπου σκέψης μας.
Η ανάγκη για καθαρή ψυχή πηγάζει από την παραδοχή ότι τα πάθη – ο θυμός, η ζήλια, η καταλαλιά και ο εγωισμός – θολώνουν την κρίση και βαραίνουν την καρδιά. Η Σαρακοστή, επομένως, δεν είναι ένας απλός γαστρονομικός περιορισμός, αλλά μια πνευματική εκστρατεία. Όπως ένας αθλητής προπονείται πριν τον μεγάλο αγώνα, έτσι και ο πιστός καλείται να «ελαφρύνει» το εσωτερικό του φορτίο, καθώς, χωρίς την εσωτερική καθαρότητα, η νηστεία καταντά μια απλή δίαιτα. Η Εκκλησία μάς υπενθυμίζει ότι «νηστεία αληθινή είναι η των κακών αλλοτρίωσις», δηλαδή η αποχή από το κακό. Γιατί, για, να μπορέσει η ψυχή να δεχτεί το μήνυμα της Αναστάσεως, πρέπει πρώτα να δημιουργήσει χώρο, αποβάλλοντας τα περιττά βάρη που τη κρατούν καθηλωμένη στη γη.
Η Καθαρά Δευτέρα δεν ονομάστηκε έτσι τυχαία. Σηματοδοτεί το τέλος των βακχικών εορτασμών της Αποκριάς και την αρχή μιας περιόδου περισυλλογής και λειτουργεί ως ο πνευματικός «καθαριστήρας» της χρονιάς. Ιστορικά, το όνομά της προήλθε από τη συνήθεια των νοικοκυρών να καθαρίζουν σχολαστικά τα μαγειρικά σκεύη από τα λίπη των κρεατοφαγικών ημερών, μια πράξη η οποία αποτελεί έναν ισχυρό συμβολισμό για τη μετάβαση από το σκοτάδι των παθών στο φως της εγκράτειας. Η εγκράτεια αποτελεί το χαλινάρι των παθών και την πνευματική θωράκιση που ελευθερώνει την ψυχή, επιτρέποντάς της να κυριαρχήσει στις υλικές ορμές και να βρει την εσωτερική γαλήνη.
Δεν είναι τυχαίο, εξάλλου, το γεγονός ότι η Καθαρά Δευτέρα έρχεται αμέσως μετά την «Κυριακή της Συγγνώμης», καθόσον δε μπορούμε να μιλάμε για καθαρή ψυχή, αν δεν έχουμε συμφιλιωθεί με τον πλησίον μας. Η μέρα αυτή, λοιπόν, είναι η ευκαιρία να σβήσουμε τα «χρέη» της καρδιάς μας προς τους άλλους. Ακόμα και το αγαπημένο έθιμο του χαρταετού φέρει έναν βαθύ συμβολισμό. Ο χαρταετός που υψώνεται στον γαλάζιο ουρανό συμβολίζει την ανθρώπινη ψυχή που, ελεύθερη από το βάρος της αμαρτίας και των υλικών απολαύσεων, επιδιώκει να πλησιάσει τον Θεό. Είναι η εικόνα της ψυχής που «πετάει» καθαρή πάνω από τα γήινα.
Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι ένας στίβος πνευματικών αγώνων στον οποίο, για να τρέξουμε, πρέπει να είμαστε «ελαφριοί». Η Καθαρά Δευτέρα μάς θυμίζει ότι η καθαρότητα ξεκινά από το πιάτο μας, αλλά πρέπει οπωσδήποτε να καταλήξει στην καρδιά μας. Είναι η ημέρα που λέμε «αντίο» στον παλιό, εμπαθή εαυτό μας και καλωσορίζουμε την ευκαιρία για μια νέα αρχή. Η Καθαρά Δευτέρα είναι μια πρόσκληση για μια νέα αρχή. Είναι η ημέρα που αποφασίζουμε να αφήσουμε πίσω μας τον «παλαιό άνθρωπο» και να ξεκινήσουμε μια πορεία αυτογνωσίας. Η καθαρότητα της ψυχής είναι το απαραίτητο εφόδιο για να αντέξουμε την πνευματική άσκηση των σαράντα ημερών. Ας φροντίσουμε, λοιπόν, παράλληλα με το τραπέζι μας, να καθαρίσουμε και το εσωτερικό μας σπίτι, ώστε η διαδρομή προς το Πάσχα να είναι μια διαδρομή φωτός, ειρήνης και αληθινής μεταμόρφωσης.
