Υπήρξε κάποτε ένα αόρατο νήμα που ένωνε τις κορφές της Πίνδου με τα λιμάνια του κόσμου. Ένα νήμα υφασμένο με μόχθο, γενναιοδωρία και πατριωτισμό. Πάνω του περπάτησαν μεγάλοι Ηπειρώτες ευεργέτες. Άνθρωποι που έφυγαν φτωχοί, γύρισαν εύποροι και άφησαν πίσω τους όχι πλούτη για τους ίδιους, αλλά δώρα για την πατρίδα. Δώρα που δεν ήταν μόνο κτίρια, αλλά ιδανικά. Όχι μόνο θεσμοί, αλλά πατριωτική ηθική…
Αυτοί κράτησαν όρθιο το γένος όταν οι εποχές λύγιζαν τα σίδερα. Έστησαν σχολεία, βιβλιοθήκες, νοσοκομεία, εκθεσιακούς χώρους και μνημεία. Ύψωσαν πνευματικούς φάρους ώστε η Ελλάδα να βγει από τα σκοτάδια της. Από τον Ζάππα και τους Ζωσιμάδες, ως τον Ζωγράφο και τον Ψαλίδα και τόσους άλλους, ο ευεργετισμός δεν ήταν πράξη φιλανθρωπίας, αλλά κίνημα ταυτότητας. Ήταν η σιωπηλή συμφωνία ότι το κοινό καλό υπερέχει της ατομικής ευημερίας.
Και τώρα; Ποια χώρα ξεπουλά κληροδοτήματα που την ανύψωσαν; Ποια πατρίδα στέκεται απέναντι στην ίδια της τη μνήμη και την βγάζει… στο σφυρί; Το Ζάππειο – στολίδι αρχιτεκτονικό, πνευματικός φάρος, ιστορικό αγκωνάρι του ελληνικού πολιτισμού – δεν είναι απλώς ένα ακίνητο. Είναι το σημείο όπου η Ελλάδα συνάντησε το σύγχρονο όραμά της. Εκεί που πραγματοποιήθηκαν ιστορικές διακηρύξεις, δημόσιες συζητήσεις, πολιτιστικές δράσεις, ιερά συμβάντα συλλογικότητας. Είναι ο χώρος που στάθηκε καταφύγιο των τεχνών και της σκέψης. Το Ζάππειο δεν «ανήκει» στο κράτος. Ανήκει στο έθνος.
Όταν μια κυβέρνηση αντιμετωπίζει τέτοια κληροδοτήματα σαν βαρίδι στον ισολογισμό, τότε το πρόβλημα δεν είναι οικονομικό. Είναι ταυτοτικό. Γιατί όποιος εκποιεί αρχές, στο τέλος παζαρεύει ανθρώπους. Κι όταν σπάει ο δεσμός με τους εθνικούς ευεργέτες, διαρρηγνύεται κάτι ακόμα βαθύτερο: η συνέχεια, η αξιοπρέπεια, η πίστη ότι η Ελλάδα είναι κάτι περισσότερο από μια γεωγραφική συντεταγμένη.
Η εκποίηση πολιτισμικού πλούτου δεν συνιστά «αξιοποίηση». Είναι αποψίλωση μνήμης. Είναι σαν να κόβεις το δέντρο που σε σκιάζει για να πάρεις λίγα ξύλα για τον χειμώνα. Οι ευεργέτες δίδαξαν ότι ο πλούτος αποκτά αξία μονάχα όταν επιστρέφει στην κοινωνία. Τώρα καλούμαστε να αποδείξουμε εμείς ότι η μνήμη δεν ξεπουλιέται. Ότι τα κτίρια αυτά δεν είναι άψυχα υλικά. Είναι ζωντανές εικόνες που μιλούν. Μνήμες που οριοθετούν την αλληλεγγύη, τη φιλοπατρία, την εθνική αυτενέργεια. Υπενθυμίζουν στιγμές όπου η Ελλάδα στάθηκε όρθια χάρη σε ανθρώπους που δεν ρώτησαν τι θα κερδίσουν, αλλά τι μπορούν να προσφέρουν.
Αν παραδοθούμε στη λογική της εκποίησης, τότε τι απομένει; Μια Ελλάδα χωρίς ρίζες, δίχως αφηγηματικό πυρήνα, χωρίς απαντήσεις. Μια χώρα που στέκεται μπροστά στον καθρέφτη της δίχως να αναγνωρίζει το πρόσωπό της. Η διάσωση των κληροδοτημάτων δεν είναι απλώς πολιτική πράξη.
Αποτελεί αναγκαία κοινωνική δράση αυτοσεβασμού. Είναι η υπεράσπιση ενός άγραφου συμβολαίου μεταξύ των περασμένων και των επερχόμενων. Γιατί τα δώρα των ευεργετών δεν μας δόθηκαν για να τα πουλήσουμε. Μας προσφέρθηκαν για να τα μεταλαμπαδεύσουμε – μαζί με την ιδέα τους – στους επόμενους.
Κι έτσι, η μεγάλη ερώτηση δεν είναι «πόσο αξίζει το Ζάππειο». Η ερώτηση είναι: Πόσο αξίζουμε εμείς, αν το αφήσουμε να χαθεί;

*Ο Κώστας Παπαθεοδώρου είναι
δημοσιογράφος μέλος της ΕΣΗΕΑ