Σύντομα στοιχεία από το Συναξάριο του Οσίου: Κληρικός, λόγιος, μαχητικός Ορθόδοξος, συγγραφεύς θαυμαστών βιβλίων, σοφός, σεμνός και ασκητικός, ο Δαμασκηνός υπήρξε άριστος Ποιμενάρχης στις δύο Επισκοπές, όπου τον απέστειλε το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Πρώτα στην Επισκοπή Λητής και Ρεντίνης (σημερινή Μητρόπολη Λαγκαδά) και στη συνέχεια στην Μητρόπολη Ναυπάκτου και Άρτης, όπως ονομαζόταν τότε.

Ο Δαμασκηνός γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη μάλλον το 1520. Σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη και είχε δάσκαλο τον διάσημο στην εποχή του Θεοφάνη Ελεαβούλκο Νοταρά. Συνδέθηκε με την ιστορική Μονή Στουδίου, γι’ αυτό και ονομάσθηκε Στουδίτης. Εξελέγη Επίσκοπος Λητής και Ρεντίνης το1560 και η χειροτονία του έγινε στη Θεσσαλονίκη και μάλιστα στον γνωστό Ναό της Ροτόντας, σήμερα Ναό του Αγίου Γεωργίου.
Το 1574 προάγεται σε ανώτερη θέση. Η Λητή ήταν Επισκοπή υπό τον Αρχιεπίσκοπο Θεσσαλονίκης. Τώρα, αποστέλλεται στην Άρτα, έδρα Μητροπολίτου με μεγάλη έκ-ταση. Ο Ναυπάκτου και Άρτης εποίμαινε επί Τουρκοκρατίας τρεις σημερινούς Νομούς: Άρτης, Πρεβέζης και Αιτωλοακαρνανίας. Εκεί κοιμήθηκε το έτος 1577.

Τι είναι ο «Θησαυρός»
Ο Θησαυρός αποτελεί μία συλλογή κηρυγμάτων και είναι το πρώτο έργο του Θεσσαλονικέα Δαμασκηνού Στουδίτη, που το συνέγραψε κατά το πρώτο μισό του 16ου αιώνα. Είναι γραμμένο στη δημοτική γλώσσα που μιλούσαν την εποχή αυτή στην Κωνσταντινούπολη και τη Θεσσαλονίκη, με εξαίρεση τον πρόλογό του, ο οποίος είναι συνταγμένος στην αρχαία αττική διάλεκτο.
Περιέχει 36 λόγους σε Δεσποτικές και Θεομητορικές εορτές, σε εορτές Αγίων, αλλά και σε Κυριακές του Τριωδίου και του Πεντηκοσταρίου. Στο μέσον περίπου της συλλογής (ως 15ος λόγος) υπάρχει και ένας επικήδειος, που εκφωνήθηκε στην κηδεία κάποιου άρχοντος και τιτλοφορείται: «Διδασκαλία προτρεπτική περί του μη σφροδρώς θρηνείν τους τελευτώντας». Επίσης, στη σύγχρονη έκδοση έχουν προστεθεί δύο ακόμα έργα του Δαμασκηνού: η «Παραίνεσις προς τους θέλοντας σωθήναι μοναχούς» και το ποίημά του «Στίχοι ηρωελεγείοι εις την Κοίμησιν της υπερευλογημένης Θεοτόκου Μαρίας». Ως επιπλέον προσθήκη σ’ αυτά υπάρχουν οι επτά λόγοι του Καρτάνου: Περί Αγάπης, Πειρασμού, Φιλαργυρίας, Ελεημοσύνης, Φθόνου, Μετανοίας και Εξομολογήσεως, στους οποίους έχει προστεθεί και μια σύντομη εξήγηση του «Πάτερ ημών», αγνώστου συγγραφέα.
Ο Καρτάνος, Κερκυραίος στην καταγωγή, φυλακισμένος στην Βενετία, συνέγραψε στην καθομιλουμένη γλώσσα ένα βιβλίο με τίτλο «Άνθος» πλήρες βλασφημιών, όπως μας πληροφορεί ο Σάθας. Μετά την αποφυλάκισή του, για κάποιο διάστημα «διέτριβεν» στην επαρχία της Ναυπάκτου και διέφθειρε με τη διδασκαλία του πολλούς. Τότε Μητροπολίτης της περιοχής ήταν ο Αθανάσιος, ο οποίος ήταν στο θρόνο της μέχρι το 1544, δηλαδή, 30 χρόνια πριν από τον όσιο Δαμασκηνό τον Στουδίτη. Γι’ αυτόν τον λόγο ο Παχώμιος Ρουσάνος έστειλε επιστολή στον Ναυπάκτου και Άρτης Αθανάσιο για να ενημερώσει εκείνος τους υπ’ αυτόν Επισκόπους και Ιερείς για τις αιρέσεις του Καρτάνου και να διαμαρτυρηθεί για την πιθανή ανεκτικότητά τους απέναντί του. Τον προτρέπει, μάλιστα, να επιτηρεί το ποίμνιό του καλώς, ώστε να μη γίνει κανείς «αλώσιμος τοις τούτου παγίσι», δηλαδή, να μη χαθεί κανείς πιασμένος στις παγίδες των διδασκαλιών του Καρτάνου.
Χαρακτηριστικά του «Θησαυρού»
«Στη συγγραφή του έργου του ο Άγιος Δαμασκηνός έχει επηρεαστεί από κείμενα των πατέρων της Εκκλησίας, όπως είναι ο Άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος, ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος και ο Μέγας Βασίλειος. Ασφαλώς, γνώριζε σε βάθος τα κείμενα της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης, τα οποία ερμηνεύει με ορθόδοξο τρόπο. Ιδιαίτερα συχνή είναι η αναφορά του στους Ψαλμούς του Προφητάνακτα Δαβίδ. Μέσα από το συγκεκριμένο έργο φαίνεται ότι υπήρξε εκφραστής του πνεύματος της ορθόδοξης παράδοσης. Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι πίστευε πως είναι σημαντικό να έχει κανείς σαφή γνώση και των θέσεων των αιρετικών, ώστε να είναι εδραιωμένη η πίστη του. Εντάσσεται στην ησυχαστική παράδοση, όπως αυτή εκφράστηκε από τον άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά.
Ο λόγος του είναι θεολογικός και ποιμαντικός. Αν και ήταν καλός γνώστης της αρχαίας ελληνικής, αλλά και της ομηρικής γλώσσας, προτίμησε να γράψει το έργο του στην απλή γλώσσα που μιλούσε τότε ο λαός, ώστε να γίνει εύκολα αντιληπτό. Έτσι, ο Δαμασκηνός αρχίζει στον Θησαυρό με έναν πρόλογο «Τοις εντευξομένοις», γραμμένο σε αρχαία αττική διάλεκτο, αποδεικνύοντας την ικανότητά του στη χρήση της αρχαίας ελληνικής, και συνεχίζει τις πολυάριθμες ομιλίες του σε δημώδη ελληνική.
Η κύρια γλώσσα, λοιπόν, στην οποία είναι γραμμένο το σύγγραμμα, είναι η δημοτική του 16ου αιώνα που μιλούσαν στην Κωνσταντινούπολη και τη Θεσσαλονίκη και χαρακτηρίζεται από απλότητα. Το ύφος του έργου, επίσης, είναι απλό, κάτι που συντέλεσε στην ευρεία απήχησή του. Αποτέλεσμα αυτού ήταν να επανεκδοθεί αρκετές φορές και να μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες, όπως είναι τα τουρκικά, τα βουλγαρικά, τα ρωσικά και τα σλαβονικά. Ιδιαίτερα η μετάφραση του έργου του στα βουλγαρικά (τα λεγόμενα Δαμασκηνάρια) υπήρξε καθοριστική για την ενίσχυση του ορθόδοξου βουλγαρικού λαού κατά την Τουρκοκρατία». (Αρχιμανδρίτης Ειρηναίος Δεληδήμος).

Η δομή τού «Θησαυρού»
Οι ένδεκα πρώτοι λόγοι του «Θησαυρού» αναφέρονται στα κύρια γεγονότα της ζωής του Χριστού. Ο όσιος Δαμασκηνός ξεκινάει από τον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου και συνεχίζει ακολουθώντας τον εορτολογικό κύκλο του έτους και όχι την χρονολογική σειρά των δεσποτικών γεγονότων.
Έτσι, αναφέρεται στη Γέννηση του Χριστού, και κατόπιν στα άγια Θεοφάνεια, την Υπαπαντή, την Έγερση του Λαζάρου, την Κυριακή των Βαϊων, τη Θεόσωμο Ταφή, το άγιο Πάσχα, την Ανάληψη του Σωτήρος, την Πεντηκοστή και τέλος στη Μεταμόρφωση. Στη συνέχεια, ακολουθούν εννέα λόγοι, που δεν μπορούν να ενταχθούν σε μια χρονολογική σειρά, με πρώτους δύο λόγους που αναφέρονται σε Θεομητορικές εορτές: στην Κοίμηση της Θεοτόκου και στα Εισόδια. Ακολουθούν δύο άλλοι λόγοι με περιεχόμενο προτρεπτικό: Διδασκαλία προτρεπτική περί νηστείας και περί του μη σφοδρώς θρηνείν τους τελευτώντας.
Από τους υπόλοιπους πέντε λόγους οι τρεις αναφέρονται σε μαρτύρια αγίων: του αγίου Γεωργίου, του αγίου Θεοδώρου του Στρατηλάτου και του αγίου Ευσταθίου, του δευτέρου Ιώβ, ένας στον Βίο του αγίου Νικολάου και ένας στα θαύματα των Ταξιαρχών Μιχαήλ και Γαβριήλ. Μπορεί να θεωρήσει κανείς ότι οι λόγοι αυτοί έρχονται ως συνέπεια των Δεσποτικών εορτών, δηλαδή, ως συνέπεια του μυστηρίου της ενανθρωπήσεως του Χριστού και της ιδρύσεως της Εκκλησίας ως σώματός Του. Προσπαθούν να προτρέψουν και να θερμάνουν το ποίμνιο της Εκκλησίας στην εν Χριστώ ζωή, κάτω από τον μαρτυρικό ζυγό ενός σκληρού αλλόθρησκου δυνάστη.
Οι επόμενοι 14 λόγοι αναφέρονται στις Κυριακές του Τριωδίου και του Πεντηκοσταρίου. Ξεκινούν από την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου και φθάνουν έως την Κυριακή των Αγίων Πάντων. Από αυτόν τον κύκλο των λόγων απουσιάζουν οι Κυριακές των Βαϊων, του Πάσχα και της Πεντηκοστής, που περιλήφθηκαν στον πρώτο κύκλο των Δεσποτικών εορτών. Ο κύκλος αυτών των 14 λόγων κλείνει με δύο λόγους σε μαρτύρια αγίων: του Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου και του Μεγαλομάρτυρος Θεοδώρου του Τήρωνος. Στους λόγους για τους μάρτυρες βλέπει κανείς το πώς ο όσιος Δαμασκηνός τόνωνε το μαρτυρικό φρόνημα των Χριστιανών, για τους οποίους ήταν ενεργός ο πειρασμός του διωγμού για την πίστη.

Η σημασία του «Θησαυρού» και οι μεταφράσεις του
Ο «Θησαυρός» κατέχει περίοπτη θέση ανάμεσα στα υπόλοιπα συγγράμματα της πρώιμης νεοελληνικής και μεταβυζαντινής γραμματείας και της λαϊκής θρησκευτικής πεζογραφίας, αφού κατέχει λαϊκότροπο χαρακτήρα και ευρεία διάδοση.
Το βιβλίο αυτό διαδόθηκε και διαβάστηκε όσο κανένα άλλο από τον υπόδουλο ελληνισμό και δεν γνώρισε επιτυχία μόνο την εποχή εκείνη, αλλά εξακολουθεί μέχρι και σήμερα να είναι ευρέως γνωστό και να κινεί το ενδιαφέρον του κόσμου. Αυτό αποδεικνύεται από την πολύ γρήγορη διάδοση του και από τον μεγάλο αριθμό των εκδόσεών του. Μέσα στα περίπου 400.000 αντίτυπα του συνόλου των βιβλίων που τυπώθηκαν τον 16ο αιώνα, τον πρώτο αιώνα της νεοελληνικής τυπογραφίας, ανήκει και ο «Θησαυρός».
Σύμφωνα με τον π. Γεώργιο Μεταλληνό: «Ο «Θησαυρός» είναι σημαντικός μάρτυρας της ησυχαστικής μας παραδόσεως, όπως συνεχίσθηκε στα χρόνια της Οθωμανοκρατίας και Λατινοκρατίας, ο δε συντάκτης του άριστος εκφραστής της. Και ο συγγραφέας και το έργο του κινούνται μέσα στην πατερικότητα, την αυθεντική ορθόδοξη παράδοση, την παράδοση του ησυχασμού.
Το βιβλίο γνώρισε ευρεία αποδοχή, γεγονός που δείχνουν οι μεταφράσεις του σε γλώσσες ορθόδοξων λαών. Σύμφωνα με τον π. Γ. Μεταλληνό ο «Θησαυρός» του Δαμασκηνού μεταφράστηκε στα ρωσικά (εκδόθηκε το 1656 και το 1715), στα σερβικά (στα οποία κυκλοφόρησε προ του 1580), στα τουρκικά (στην καραμανλίδικη γραφή, το 1731) για τους τουρκόφωνους Ρωμηούς (Ορθοδόξους), καθώς και στα βουλγαρικά.
Ο όσιος Δαμασκηνός με το βιβλίο του αυτό θεμελίωσε την εκκλησιαστική λαϊκή φιλολογία των χρόνων της δουλείας. Έγινε πρότυπο για άλλες παρόμοιες συγγραφές, στις οποίες δοκίμασαν τους εαυτούς τους πολλοί από τους σοφούς της Τουρκοκρατίας. Μεγάλη επίδραση είχε το έργο του στη Βουλγαρία, στην οποία επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την ανάπτυξη της φιλολογίας της, ως τα τέλη του 19ου αιώνα, δηλαδή, έως και τότε που πυροδοτήθηκε ο βουλγαρικός εθνικισμός.
Στη διάδοση του «Θησαυρού» βοήθησαν ο ζωντανός θεολογικός και ποιμαντικός λόγος του οσίου Δαμασκηνού, αλλά και η γλωσσική μορφή που επέλεξε για την καταγραφή του. Γλώσσα του είναι η δημοτική ελληνική του 16ου αιώνα, πιο ειδικά το γλωσσικό ιδίωμα που μιλούσαν τότε στην Κωνσταντινούπολη και τη Θεσσαλονίκη. Στην επιλογή του αυτή ήταν σύμφωνος με μια ιδιαίτερα σημαντική απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου, σύμφωνα με την οποία, η λατρεία παρέμενε στην καθιερωμένη γλωσσική μορφή, ενώ το κήρυγμα μπορούσε να γίνεται σε απλούστερη γλωσσική μορφή, οικεία στην καθημερινότητα του λαού.
Τον 16ο αιώνα, το έργο του γνώρισε δύο μεταφράσεις. Το 1580 μεταφράστηκε από τον μητροπολίτη Πελαγωνίας Γρηγόριο στη σλαβονική διάλεκτο, ενώ στη Ρίλα, στα τέλη του 16ου αιώνα, άγνωστος συγγραφέας εκπόνησε και άλλη μία σλαβική μετάφραση του έργου, που αποτέλεσε τη βάση δύο άλλων μεταγενέστερων μεταφράσεων στη βουλγαρική γλώσσα. Έτσι, θα κυκλοφορήσει στη Βουλγαρία καθώς επίσης και στη Ρωσία, ενώ θα υπάρξει και μετάφρασή του στα τουρκικά για τους τουρκόφωνους κατοίκους της Μικράς Ασίας, που είχαν ασπαστεί το χριστιανισμό».
Ο όσιος Δαμασκηνός δεν ήθελε τους Ορθοδόξους κολλημένους στην πίστη τους, χωρίς να γνωρίζουν τι λένε οι αιρετικοί και τι οι άγιοι Πατέρες. Τους ήθελε εδραίους στην πίστη, που γνώριζαν και όχι φανατικά προσκολλημένους σε δόγματα, που αγνοούσαν. Στην ομιλία του κατά την Κυριακή της Ορθοδοξίας λέει το εξής σημαντικό: «Επειδή έχομεν καθοδηγίαν από τον μέγαν Ιωάννην τον Χρυσόστομον, και τους άλλους Διδασκάλους της Εκκλησίας μας, να μην επαινούμεν, μηδέ να κατηγορούμεν άνθρωπον, εάν δεν ιδούμεν, ή ακούσωμεν τας πράξεις του από αξιοπίστους ανθρώπους, διά τούτο και εγώ πρώτον να διηγηθώ τα έργα των αθέων Εικονομάχων, και των αγίων Ομολογητών και αγωνιστών της Ορθοδοξίας, και τότε και η αυθεντία σας τους μεν αναθεματίσατε, τους δε επαινέσατε».
Είναι χαρακτηριστική η φράση του: «Ορθοδοξότατοι Χριστιανοί» και όχι απλά Ορθόδοξοι, ίσως γιατί στις μέρες του (όπως και στις μέρες μας) πολλοί έλεγαν ότι είναι Ορθόδοξοι Χριστιανοί, ενώ ήταν επηρεασμένοι από διάφορες αιρέσεις και πλάνες. Ή έλεγαν ότι είναι μέλη της Εκκλησίας χωρίς να γνωρίζουν και να έχουν γευθεί τη δύναμη του μυστηρίου της ορθόδοξης εκκλησιαστικής ζωής, της οποίας χαρακτηριστικό γνώρισμα είναι η δυνατή επιθυμία της Βασιλείας των Ουρανών, «οπού αγαπούμεν», όπως λέει, «να τύχωμεν της Βασιλείας των Ουρανών».

…Το βιβλίο «Θησαυρός» είναι ένα αξιόλογο βιβλίο της Ιεράς Παραδόσεώς μας. Τα κείμενα του «Θησαυρού» είναι εμποτισμένα από το ταπεινό ευαγγελικό πνεύμα. Τον Άγιο Δαμασκηνό Στουδίτη η Εκκλησία μας τιμά στις 27 Νοεμβρίου.