Αφιέρωμα του Ευάγγελου Νάνου

Η λέξη πανηγύρι προέρχεται από αρχαίες ελληνικές λέξεις πας και άγυρις (από το ρήμα αγείρω που θα πει συγκεντρώνω, μαζεύω) και σημαίνει συνάθροιση, συγκέντρωση, συνεύρεση των πάντων.

Η λέξη εμπεριέχει ένα Διονυσιακό στοιχείο και εκφράζει την ανάγκη που έχουν οι άνθρωποι να μαζευτούν και να γιορτάσουν μαζί με τραγούδι, χορό,μουσική και κρασί. Αυτή η διαδικασία δρα εκτονωτικά, δρα θεραπευτικά κατά του άγχους και της θλίψης που συσσωρεύουν οι δυσκολίες της ζωής και το βάρος της καθημερινότητας. Τα πανηγύρια βασίζονται στη συλλογική και όχι στην ατομική δράση,είναι έκφραση μιας συμμετοχικής, κοινωνικής διαδικασίας είναι πράξη της κοινότητας, της παρέας η οποία συναθροίζεται σε χώρο ανοιχτό, κοντά αλλά έξω από την κατοικημένη περιοχή, με φυσική ομορφιά και άπλετη θέα.
Τα πανηγύρια έχουν μακρόχρονες ρίζες και βαθιές καταβολές. Η μουσική, τα τραγούδια και ο χορός διατηρούνται ζωντανά και μεταδίδονται από γενιά σε γενιά βοηθούντων και των μουσικών οι οποίοι με τα όργανά τους προάγουν την αρμονία και μεγεθύνουν την τέρψη. Πολλές φορές συνυπήρχαν με έμπορο- ή ζωοπανηγύρεις με το γλέντι ωστόσο και το ξεφάντωμα να είναι το κύριο χαρακτηριστικό τους. Τα φαγητά και τα ποτά (κυρίως κρασί) ήταν προσφορά των πλουσιότερων,και γενικότερα των εχόντων, και μοιράζονταν ισότιμα προς όλους,ντόπιους και ξένους δωρεάν.
Ο χορός εκτός από την άσκηση και το ρυθμό ήταν συνδεδεμένος και με την επίδειξη τόλμης και λεβεντιάς. Ενίοτε δε και με την προβολή του αισθήματος ελευθερίας και περιφρόνησης του όποιου δυνάστη, ακόμη περιφρόνησης των δυσκολιών της ζωής. Γι’ αυτό και μερι- κές φορές οι πανηγυριώτες οπλοφορούσαν και πυροβολούσαν στον αέρα αψηφώντας τον νόμο,την τάξη, την απαγόρευση και τη σκλαβιά. Ωστόσο η κεντρική ιδέα του πανηγυριού ήταν η χαρά, η διασκέδαση, η ψυχαγωγία, η επικοινωνία, η συνεύρεση, το ξεφάντωμα, ενίοτε η κραιπάλη καθώς και ο αναστοχασμός της παράδοσης, της κοινής μνήμης και των χαμένων ψυχών.

Το όνομα Ήπειρος
Το όνομα Ήπειρος προέρχεται από τη λέξη Άπειρος δηλαδή ατελείωτη. Πράγματι η Ήπειρος είναι μια μεγάλη περιφέρεια με αχανείς εκτάσεις, ψηλά βουνά, οξύαιχμους άγριους βράχους, βαθειά φαράγγια, απότομους γκρεμούς και σκοτεινές χαράδρες. Με θηριώδη πυκνή βλάστηση στα χαμηλά και αραιή στα ψηλά εκεί όπου ο βοριάς μαίνεται ζωηρός, ξηρός και επίμονος. Ποικιλία ήχων που αντιλαλούν ανάμεσα στα βουνά και τα λαγκάδια σπάνε τη μονοτονία του περιβάλλοντος καθώς συμπλέκονται μεταξύ τους με αυξομειούμενη ένταση και διάρκεια. Βελάσματα και κουδουνίσματα αιγοπροβάτων, σφυρίγματα του αέρα και σφυρίγματα των βοσκών, κελαρύσματα από νερά που τρέχουν και παφλασμοί από νερά που κατακρημνίζονται, γαυγίσματα τσοπανόσκυλων και που και που μελωδικοί ήχοι φλογέρας.
Όλοι αυτοί οι ήχοι με διαφορετικούς ρυθμούς και τόνους προσελκύουν την προσοχή, αποσπούν από τον εφησυχασμό, συναρπάζουν το πνεύμα, αιχμαλωτίζουν το νου και καταλαμβάνουν τη σκέψη. Η επιβίωση στην Ήπειρο είναι δύσκολη. Απαιτεί αγώνα, υπομονή, αντοχή, σκληραγώγηση και επαγρύπνηση. Ο σκληρός ηπειρώτικος τόπος δυναμώνει το σώμα, ατσαλώνει την ψυχή, κάνει ακατάβλητη τη θέληση και επίμονο τον χαρακτήρα, απελευθερώνει το πνεύμα ευαισθητοποιεί το συναίσθημα. Οι Ηπειρώτες είναι δεμένοι με το τοπίο και το περιβάλλον τους απ’ όπου δύσκολα μπορούν να αποδρά- σουν αν και περνούν μια ζωή λιτή.
Η μουσική κουλτούρα στην Ήπειρο παραμένει αναλλοίωτη και ανόθευτη από τις ξένες επιρροές εδώ και χιλιάδες χρόνια. Ακόμα και κατά τη μακροχρόνια περίοδο της Τουρκοκρατίας διατήρησε την καθαρότητά της προφανώς λόγω του δυσπρόσιτου και άγονου εδάφους της και λόγω του ανεξάρτητου και υπερήφανου χαρακτήρα των κατοίκων της. Η ζωή στα ορεινά της Ηπείρου κυλάει αργά και δύσκολα όπως δύσκολα ανεβαίνει κανείς τις απότομες πλαγιές και τις σκληρές ανηφοριές της.
Για όσους όμως έχουν ανοιχτά τα μάτια, τα αυτιά και το νου, αυτά τα σκληρά τοπία αναπέμπουν τοπικούς ήχους και μια μουσική αρμονία που όχι μόνο βασανιστική δεν κάνουν τη ζωή αλλά το αντίθετο, την κάνουν απολαυστική και θελκτική. Η τοπική μουσική και τα τραγούδια στην Ήπειρο έχουν μια αρχέγονη καθαρότητα, μια θεραπευτική δύναμη. Στα μακρινά, απομονωμένα χωριά της Ηπείρου έχει καλλιεργηθεί και διατηρηθεί ένας ξεχωριστός ήχος, ένας μοναδικός ρυθμός. Εκεί σ’ αυτά τα χωριά οι κάτοικοι ζούνε σ ‘ αυτό το ρυθμό, ζούνε με την παράδοση που αντιστέκεται σθεναρά στις δυνάμεις της παγκοσμιοποίησης, του μοντερνισμού και της εμπορευματοποίησης που τείνουν να ξεκόψουν την τοπική μουσική από τις ρίζες της.

…Βάσανα, λύπες, καημοί και θάνατοι
Οι Ηπειρώτικοι χοροί και τα τραγούδια συνήθως είναι αργά και μακρόσυρτα και ενώ μιλάνε για βάσανα, λύ- πες,καημούς και θανάτους είναι ανακουφιστικά και ψυχοθεραπευτικά. Όχι όμως για όλους αλλά γι’ αυτούς που ζούνε εκεί και έχουν νοιώσει στο πετσί τους τη μουσική αυτή αλλά και γι’ αυτούς που έχουν μυηθεί σ’ αυτή ντόπιους και ξένους. Αυτούς που κρατάνε ζωντανή την προφορική παράδοση και για τους οποίους η Ηπειρώτικη μου- σική είναι πηγή ύψιστης ηδονής και ζωτικής ανάσας, ψυχικής ανάτασης, θεϊκή μουσική, πολιτιστικό διαμάντι με βαθειές ρίζες που φτάνουν ως τα βάθη των αιώνων.
Το 200 – 300 πΧ στην πόλη Τράλλεις της Μικράς Ασίας που ήταν κοντά στο Αϊδίνιο, ο Σείκιλος ένας κάτοικος της περιοχής έχασε τη γυναίκα του Ευτέρπη. Ο θάνατός της φαίνεται ότι συγκλόνισε τον Σείκιλο ο οποίος της αφιέρωσε ένα στίχο τραγουδιού τον οποίο έγραψε ο ίδιος. Πάνω στους στίχους αυτούς συνέθεσε μια μελωδία την οποία με μια μουσική γραφή και μαζί με τους στίχους σκάλισε σε μια πέτρα την οποία τοποθέτησε πάνω στον τάφο της. Σαν επικεφαλίδα έγραψε τα εξής: «Είμαι μια πέτρα μια εικόνα./ Με έβαλε εδώ ο Σείκιλος/ σημάδι αιώνιας αγάπης και θύμησης». Και συνέχιζε με το στίχο: «Όσο ζεις να λάμπεις (δηλαδή να χαίρεσαι)/ διόλου μη λυπάσαι/ η ζωή κρατάει λίγο/ και ο χρόνος απαιτεί την πληρωμή του ( απαιτεί το τέλος, τελειώνει)».
Η αναθηματική αυτή πέτρα ανακαλύφθηκε το1883 και σήμερα εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο της Δανίας. Όταν η μουσική γραφή της αποκρυπτογραφήθηκε, αποκαλύφθηκε ότι ήταν σχεδόν ίδια με την μουσική των μοιρολογιών που τραγουδιούνται και σήμερα στα ορεινά χωριά της Ηπείρου, τα Ζαγοροχώρια. Είναι η αρχαιό-τερη γραπτή μελωδία που έχει βρεθεί στον κόσμο.
Η απώλεια του θανάτου, η σοβαρότερη από όλες τις απώλειες καταλείπει απεριόριστη θλίψη επειδή κατά πρώτον σταματά διά παντός την οποιαδήποτε επαφή και επικοινωνία με το πρόσωπο που χάθηκε και κατά δεύτερο επειδή χωρίς τον απόντα πολλές φορές αλλάζει δραματικά η ζωή των οικείων του η οποία γίνεται θλιβερή, αβέβαιη και ενίοτε χωρίς ελπίδα. Μια πλημμυρίδα δυσάρεστων συναισθημάτων κατακλύζει την ψυχή αυτών που ξέμειναν πίσω οι οποίοι προσπαθούν να τα απαλύνουν με θρήνους, μουσική, τραγούδια και μοιρολόγια. Η προσπάθεια επούλωσης και θεραπείας του τραύματος του πένθους με τη μουσική είναι πανάρχαια. Η μουσική γεννήθηκε σχεδόν με τη γλώσσα του ανθρώπου. Η μουσική είναι ο αρμονικός ήχος που δημιουργήθηκε με ρυθμό που να αγγίζει το συναίσθημα του ανθρώπου. Η γλώσσα έγινε για να μπορούν οι άνθρωποι να συνεννοηθούν, η μουσική για να εκφράζουν τα συναισθήματά τους.

Στην αρχαία Ελλάδα
Στην αρχαία Ελλάδα η μουσική χρησιμοποιούταν για τέσσερις λόγους. Πρώτον ως μέσο τελετουργίας δηλαδή για τις τελετές που υμνούσαν τους θεούς, δεύτερο σαν διασκέδαση δηλαδή για την ευχάριστη φυγή από την δύσκολη πραγματικότητα, τρίτο ως θεραπευτικό μέσο και τέταρτο ως μέσο διαπαιδαγώγησης και μόρφωσης. Η μουσική μαζί με το χορό ειχε στόχο την καλλιέργεια της ψυχής και την διατήρηση ή και αποκατά- σταση της ψυχικής και σωματικής υγείας. Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν έναν κύριο και δύο δευτερεύοντες θεούς για τη μουσική, τη διασκέδαση,τα γλέντια, τις πανηγύρεις και τις εορτές.
Ο Απόλλων ήταν θεός της μουσικής αλλά και του ήλιου,του φωτός και της ιατρικής. Χάριζε υγεία με τρεις τρόπους: με τη θεϊκή δύναμη, την ιατρική τέχνη (βότανα και χειροπρακτική) και τη Μουσική. Οι δευτερεύοντες θεοί ήταν ο Παν και ο Διόνυσος. Ο Παν ήταν ο Θεός του χορού αλλά και της φιληδονίας, του ερωτισμού, της τρέλλας, της αταξίας,του χάους, της αναρχίας, όλων των ζώων και του πανικού ( η λέξη προέρχεται απ’ το όνομά του όπως και η λέξη πανίδα ). Ο Διόνυσος ήταν θεός του γλεντιού, του κρασιού, του παγνιδιού, της έξαψης, της κραιπάλης και της βλάστησης. Ο Παν δρούσε και λειτουργούσε συνεχώς, παντού και πάντοτε ενώ ο Διόνυσος δρούσε προγραμματισμένα σε εορτές και πανηγύρεις κατ’ αραιά χρονικά διαστήματα.
Οι χριστιανοί προσπάθησαν να επιβάλουν κάποιους διαφορετικούς πιο συντηρητικούς κανόνες όπως εγκράτεια, αποχή, νηστεία, μετάνοια και αυστηρή τήρηση των ιερών νόμων και κανόνων. Η καθολική εκκλησία ήταν πιο αυστηρή, πιο δογματική,πιο άτεγκτη και λιγότερο ανεκτική. Η ορθόδοξη χριστιανική εκκλησία φάνηκε πιο ευέλικτη και πιο ανεκτική ίσως επειδή δέχθηκε μεγάλη πίεση από τους Έλληνες οι οποίοι είχαν γαλουχηθεί επί αιώνες με τις εορτές, τα γλέντια,τις χαρές και τις πανηγύρεις. Έτσι επετράπηκαν ή αφομοιώθηκαν ορισμένες δοξασίες και στοιχεία από τους αρχαίους τρόπους εορτασμού κυρίως στα ορεινά της Ηπείρου.

Τελετουργικά έθιμα
Τα παλιά τελετουργικά έθιμα διατηρήθηκαν επειδή προσέφεραν μια παρηγοριά, μια ανακούφιση, μια ψυχολογική ανάταση. Έτσι για παράδειγμα σε πολλά χωριά της Ελλάδας τον δεκαπενταύγουστο γιορτάζεται η κοίμηση και η ανάσταση της Παναγίας. Στην αρχαία Ελλάδα την ίδια ημερομηνία γιορτάζονταν τα γενέθλια της Αθηνάς η οποία ήταν παρθένος και θεά της σοφίας. Επίσης ο Χάρος (Χάρων στην αρχαία Ελλάδα) μεταφέρθηκε αυτούσιος στην Χριστιανική θρησκεία σαν αυτός που παίρνει τις ψυχές. Στην αρχαία Ελλάδα ο Χάρων πέρναγε τους προσφάτως αποθανόντες από τη μια όχθη του ποταμού Αχέροντα στην άλλη όπου σύμφωνα με τη μυθολογία βρισκόταν η πύλη εισόδου του Άδη. Και ο Άδης διατηρείται στη λαϊκή συνείδηση αν και αρχαίο δημιούργημα.

Μουσική και ίαση
Ο Ασκληπιός μέγας γιατρός της αρχαιότητας που μετά τον θάνατό του θεοποιήθηκε, χρησιμοποιούσε τη μουσική σαν μέθοδο για την αφύπνιση της θεραπευτικής δύναμης της ψυχής η οποία στη συνέχεια επιδρούσε ιαμα- τικά στην ψυχή και το σώμα. Με τη μουσική θεράπευε τις νευρώσεις και με τα βότανα και τις χειρουργικές επεμβάσεις τα τραύματα και τις κακώσεις. Στα Ομηρικά έπη καταγράφεται αυτό που ανακαλύφθηκε από τους πρώτους ανθρώπους, ότι δηλαδή ο ήχος μπορεί να λειτουργήσει ως ψυχοθεραπευτικό μέσον. Κι έτσι δημιουργήθηκαν η προσευχή, η παράκληση, οι επωδές, οι ωδές,η θρηνωδία, το νανούρισμα, το μοιρολόϊ, το τραγούδι και όλες οι γαλήνιες μελωδίες που κατευνάζουν τη θλίψη, τα άγχη, τους φόβους, τη δυσθυμία.
Ο Όμηρος περιγράφει άσματα για ηρωϊκές πράξεις και επικήδειες ωδές που συμπλέκονται μεταξύ τους. Αργοτερα επικήδεια άσματα εκφράζουν και άλλες μορφές απώλειας, όπως για παράδειγμα απώλεια πόλεων: “πήραν τη πόλιν πήραν την, πήραν την Σαλονίκη…” ή την απώλεια λόγω ξενιτιάς ή ερωτικού χωρι- σμού κ.ά. Οι περισσότεροι μελετητές της αρχαίας ιστορίας υποστηρίζουν ότι κανένας Δυτικός πολιτισμός δεν είχε τόση μεγάλη εκτίμηση στη μουσική και τα άσματα όσο οι Αρχαίοι Έλληνες. Με μουσική και άσματα συνόδευαν κάθε κοινωνικό γεγονός όπως γέννηση, θάνατος, βάπτιση,γάμος, αποχωρισμός, χαρά, λύπη. Η κύρια όμως εφαρμογή της μουσικής ήταν η θεραπεία της λύπης, του φόβου και της κόπωσης ψυχής και σώματος. Ο μέγας φιλόσοφος Αριστοτέλης έλεγε ότι η μουσική είναι η γιατρειά του πόνου που προκαλεί ο κάματος. Ο Πλάτωνας πίστευε ότι η ακρόαση μιας καλής μουσικής οδηγεί σε ήρεμη ψυχική κατάσταση. Θεωρούσε επίσης ότι η μουσική έπρεπε να διδάσκεται στα παιδιά σαν κύριο μάθημα μαζί με τα μαθηματικά και την αστρονομία. Η μουσική ασκεί αντιφοβική δράση ακόμη και στα ζώα.
Τα τελευταία χρόνια έχει αποδειχθεί και επιστημονικά ότι η μουσική αντιστρέφει τις ανατομικές και μορφολογικές βλάβες που προκαλούνται στον εγκέφαλο από την επίδραση του χρόνιου άγχους. Το άγχος και η κατάθλιψη μπορεί να προκαλέσουν εκφυλισμό των νευρώνων ενός σπουδαίου τμήματος του εγκεφάλου που ονομάζεται Ιππόκαμπος. Ο Ιππόκαμπος παίζει ρόλο στην αποθήκευση των συναισθημάτων και τον συνδυασμό τους με τις αναμνήσεις και τις γνωσιακές λειτουργίες. Επίσης συμμετέχει στη μεταφορά πληροφοριών από τη βραχυπρόθεσμη μνήμη στη μακροπρόθεσμη καθώς και την πλοήγηση στο χώρο. Η μουσική όπως και η σωματική άσκηση ασκούν προστατευτική δράση στην ατροφία και τον εκφυλισμό του Ιπποκάμπου. Έχει ακόμα αναπλαστική δράση στις στρεσογόνες βλάβες. Η μουσική προκαλεί επίσης την έκκριση νευροορμονών όπως η ντο- παμίνη, η σεροτονίνη και οι ενδορφίνες οι οποίες προκαλούν ευεξία, χαρά, ευχαρίστηση και προώθηση της οξύνοιας και κρίσης.

Η μουσική μειώνει την αρτηριακή πίεση
Η μουσική προκαλεί τέλος μείωση της αυξημένης Αρτηριακής πίεσης, ελάττωση της ταχυκαρδίας και χαλάρωση του σπασμού του στομάχου και του εντέρου. Στην αρχαία Ελλάδα η θρηνωδία θεωρούταν το κατ’ εξοχήν θεραπευτικό μέσον για τον πόνο των οικείων του ανθρώπου που είχε πεθάνει και είχε χαθεί για πάντα. Η σημερινή εξέλιξη της θρηνωδίας είναι το μοιρολόϊ. Επί αιώνες η βασική δομή των μοιρολογιών παρέμεινε αναλλοίωτη και σε πολλά Ηπειρώτικα χωριά παραμένει η ίδια. Ο νεκρός πρώτα πλενεται και αλλάζεται με άκρατο σεβασμό και ευλάβεια. Ακολούθως τοποθετείται στη μέση ενός δωματίου όπου οι συγγενείς και φίλοι περνούν και τον αποχαιρετούν, ενώ οι στενοί συγγενείς τον μοιρολογούν. Με θρηνωδίες και μοιρολόγια γίνεται και ο ενταφιασμός. Οι θρηνωδίες και τα μοιρολόγια στην Ήπειρο έχουν μετατραπεί σε τραγούδια που τραγουδιούνται και χορεύονται στα πανηγύρια, τις γιορτές και τις χαρούμενες στιγμές της ζωής.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το εξής: «Σήκω Μαριόλα μ’ από τη γης κι από μαύρο χώμα/ Μαριώ, Μαριόλα μου./ Με τι ποδάρια η μαύρη να σηκωθώ/ χεράκια ν’ ακουμπήσω,/ Μαριώ, Μαριόλα μου/ Κάνε τα χέρια σου τσαπιά τις απαλάμες φτυάρια/ Ψυχή καρδούλα μου…».
Το μοιρολόϊ αυτό αναφέρεται σε πραγματικό περιστατικό όπου ο άντρας μετά από χρόνια ξενιτιάς για δουλειά επιστρέφει και μαθαίνει ότι η γυναίκα του έχει πεθάνει προ πολλού. Μία μάνα αντικρύζει το γυιό της νεκρό στο χώμα μετά από μια σκληρή μάχη με τον εχθρό και συνθέτει το παρακάτω μοιρολόϊ που έγινε αργότερα τραγούδι: «Για σήκω απάνω Γιάννο μου και μη βαριοκοιμάσαι,/ βρέχει ο ουρανός Γιάννο μ’ και θα βραχείς,/ χιονίζει θα κρυώσεις,/ θα σου βραχούνε Γιάννο μ’ τ’ άρματα/ και τ’ ασημένιο Γιάννο μ’ το σπαθί/ και τα χρυσά κουμπιά σου…».
Με τέτοια μοιρολόγια – τραγούδια ξεκινάνε τα πανηγύρια στην Ήπειρο. Με τ’ αργόσυρτα αυτά τραγούδια δίνεται χρόνος στους μετέχοντες να φέρουν στη μνήμη τους αυτούς που έφυγαν απ’τη ζωή, αυτούς που έφυγαν στα ξένα, αυτούς που λείπουν γενικώς. Στο Ηπειρώτικο πανηγύρι σαν να συμμετέχουν κι οι πεθαμένοι. Ανάλογα μοιρολόγια απαντώνται σε πολλά μέρη της Ελλάδας κυρίως στη Μάνη και αλλού. Η μουσικότητα του μοιρολογιού δρα ως εκτονωτικό της μεγάλης θλίψης της μάνας.

Στα Ηπειρώτικα πανηγύρια
Στα Ηπειρώτικα πανηγύρια μετά τα τραγούδια- μοιρολόγια συνήθως ακολουθεί ο Σκάρος. Σκάρος στη Ηπειρώτικη διάλεκτο είναι ο χρόνος έναρξης της βοσκής του κοπαδιού, ο χρόνος που τα γιδοπρόβατα βγαίνουν
σιγά-σιγά από τη στάνη, απ’ το μαντρί προς ανεύρεση τροφής. Ο Σκάρος είναι ένας αργόσυρτος, ορχηστρικός, μελωδικός σκοπός.
Ιστορικά σχετίζεται με την προσπάθεια ελέγχου των κοπαδιών όταν αυτά ήταν σε ημιάγρια κατάσταση κατά την προϊστορική περίοδο τότε που τροφοσυλλέκτες άνθρωποι τα καλούσαν με σφυρίγματα και ήπιες μελωδικές φωνές. Ήταν η ζωντανή επικοινωνία ανθρώπου και ζώου καθώς και τα ζώα ανταποκρίνονταν με βελάσματα.
Μετά το σκάρο ακολουθεί μουσική με ποικίλους ήχους, σκοπούς και στίχους ένα μωσαϊκό από χαρές, καημούς, νοσταλγία, καθημερινά βάσανα και εκτόνωση. Ήχοι από την απλή ζωή χρωματισμένη με τα συναισθήματα της δουλειάς, της αγωνίας και των αγώνων, της αισιοδοξίας αλλά και της κόπωσης. «Τι να σου κάνω Χάϊδω μ’ γέρασα,/ εγώ ο μαύρος γέρασα κι εσύ θέλεις παιγνίδια…».
Και τραγούδια του έρωτα και της αγάπης όπως το πανέμορφο: «Τώρα τα πουλιά, τώρα τα χελιδόνια,/ τώρα οι πέρδικες,/ τώρα οι πέρδικες συχνολαλούν/ και λένε ξύπνα αγάπη μου,/ ξύπνα αγκάλιασε κορμί κυπαρισένιο/ ξύπνα φίλησε ματάκια βελουδένια/ κι άσπρονε λαιμό…».
Τραγούδια που χαλαρώνουν, ημερώνουν, γαληνεύουν, παρηγορούν, θεραπεύουν και τραγούδια που ξεσηκώνουν, σκορπούν αισιοδοξία, εκτόνωση και δύναμη. Στα χωριά του Πωγωνίου Ιωαννίνων που βρίσκονται στα βορειοδυτικά του νομού τραγουδιέται και χορεύεται ο ομώνυμος χορός. Είναι χορός κυκλικός, απαλός, ήπιος, στρωτός, με ήρεμες μελωδίες που διακόπτονται από κοφτές νότες και βαθειές κραυγές ανακούφισης και στον οποίο συμμετέχουν όλοι σχεδόν οι πανηγυριώτες. Η καθολική συμμετοχή είναι χαρακτηριστικό των Ηπειρώτικων πανηγυριών.

Πανηγύρι και Κώστας Κρυστάλλης
Έναν χορό σ’ ένα τέτοιο αυθεντικό πανηγύρι περιγράφει θαυμάσια ο Ηπειρώτης ποιητής Κώστας Κρυστάλλης: “…Τα τραγούδια ήταν όλα τραγούδια της ζωής, του χωραφιού, του καλυβιού, της δουλειάς, και της αγάπης και κάπου – κάπου και κανένα της ξενιτιάς. Μα ο χορός τους ακόμα δεν ήταν ο πολύδιπλος και ζωηρός χορός απώβλεπα στα χωριά των βουνών. Συρτός, ολόστρωτος, γαληνότατος, χορός παρόμοιος με πλεούμενη αρμάδα, βαρκούλες οπού οι ναύτες με τα κουπιά τις σπρώχνουν μπροστά και τις γυρίζουν πίσω. Τρεις χιλιάδες και πλειότεροι οι πανηγυριστάδες. Έλεγες ότι είχαν σηκωθεί από τους τάφους τους οι παλιοί κάτοικοι αυτής της ξακουσμένης πολιτείας των Μολοσσών (Κώστας Κρυστάλλης, διήγημα, Το πανηγύρι της Καστρίτσας,1894 ). Τα τραγούδια των Ηπειρώτικων πανηγυριών μιλάνε συχνά και για την παλικαριά, τη δύναμη, τη ρώμη και τη λεβεντιά. Όπως για παράδειγμα το τραγούδι που αναφέρεται στον θάνατο του ήρωα των προεπαναστατικών χρόνων του 1821 Κατσαντώνη (1775-1809) ο οποίος έδρασε στα Τζουμέρκα, τα Άγραφα και στο Βάλτο.
Έχετε γεια ψηλά βουνά/ και σεις κοντές κοντές ραχούλες/ Γεια σου Κατσαντώνη μου/ Και σεις Τζουμέρκα κι Άγραφα παλληκαριών λημέρια/ γεια σου Κατσαντώνη μου…”

Στην εποχή της τουρκοκρατίας
Την εποχή της τουρκοκρατίας γύρω στο 1880 στη Νότια Αλβανία (Βόρεια Ήπειρο) ζούσε ένας διαβόητος Αλβανός κλέφτης ο οποίος δρώντας θαρραλέα και εξακολουθητικα κατά των Τούρκων είχε διαμορφώσει εικόνα λαϊκού ήρωα. Το όνομά του ήταν Οσμάν Ντάκας. Κάποια στιγμή ο Οσμάν Ντάκας συνελήφθη από τους Τούρκους. Με συνοπτικές διαδικασίες καταδικάστηκε σε θάνατο και οδηγήθηκε στην πλατεία του χωριού προκειμένου να εκτελεσθεί δι’ απαγχονισμού. Εκεί ρωτήθηκε αν είχε καμμιά τελευταία επιθυμία. Εκείνος είπε ότι θα ήθελε να χορέψει ένα χορό.
Πράγματι κλήθηκε η τοπική κομπανία και ο Οσμάν Ντάκας χόρεψε ένα λεβέντικο, πραγματικά συγκλονιστικό χορό. Ήταν τέτοια η χορευτική του δεινότητα, η έκφραση και η χάρη των κινήσεών του που εντυπωσιάστηκαν και οι Τούρκοι και του χάρισαν τη ζωή και την ελευθερία του. Ο Οσμάν Ντάκας έγινε θρύλος, έγινε τραγούδι, έγινε χορός που χορεύεται και σήμερα στα Ηπειρώτικα πανηγύρια. Σε πολλά μέρη το όνομά του έχει παραλλαχθεί και έγινε Σαμαντάκας ενώ σε μερικά παρέμεινε όπως ήταν, Οσμάν Ντάκας. «Αχ μωρ’ Σαμαντάκα/ τη λεβεντιά νάχα/ τη λεβεντιά σου νάχα/ αχ μωρ΄ Σαμαντάκα./ Ξύπνα Σαμαντάκα/ Και βάλε τα τσαρούχια/ στρίψε τη μουστάκα/ γειά σου Σαμαντάκα…».

Συλλογική πράξη θύμησης
Στην Ήπειρο ο χορός και το τραγούδι είναι μια συλλογική πράξη θύμησης, εξομολόγησης, λεβεντιάς και λαϊκής σοφίας. Μια ανασκαφή στην αφετηρία, την καταγωγή και την ωρίμανση της ζωής και των συναισθημάτων που είναι βαθειά ριζωμένα στην ιστορική συνείδηση του λαού της Ηπείρου και που εκτείνεται από την Αιτωλοακαρνανία μέχρι τη Νότια Αλβανία. Όμως, όπως προείπαμε, γίνεται κατα- νοητός σχεδόν μόνο από τους μυημένους, όσους έχουν διεισδύσει στους μύθους, τις δοξασίες, τους θρύλους και τον απλό αλλά ουσιαστικό τρόπο ζωής των Ηπειρωτών. Προσέξτε ένα απλό φιλοσοφημένο στίχο τραγουδιού: «Ποιος πλούσιος απέθανε/ και πήρε βιός μαζί του/ πήρε τρεις πήχες σάβανο/ και τύλιξε το κορμί του».

Τραγούδι και γλωσσικοί βαρβαρισμοί…
Τα τελευταία όμως χρόνια ο αγνός, καθάριος, απαλός ήχος νοθεύεται συστηματικά από εκκωφαντικούς ήχους που παράγονται από θηριώδεις ενισχυτές με την ένταση στη διαπασών η οποία αλλοιώνει το σκοπό και κάνει ακατανόητα τα λόγια και τα νοήματα.
Επιπλέον “νέα” τραγούδια με γλωσσικούς βαρβαρισμούς ή λόγια ξένα προς την ηπειρώτικη κουλτούρα και μουσικές φόρμες κακέκτυπα αντίγραφα δημοτικής μουσικής αναμεμιγμένες με κακόηχους ξενόφερτους ρυθμούς παρεισφρέουν στα τραγούδια των Ηπειρώτικων πανηγυριών σκοτώνοντας το νόημα και το πνεύ- μα της αγνής, αρχέγονης μουσικής και καταλύοντας τη μαγεία της γαλήνιας ακρόασης και των πλουσίων συναισθημάτων. Με τα ισχυρά μέσα διάδοσης, ίντερνετ, τηλεόραση, διαφήμιση απλώνονται σαν λαίλαπα απειλώντας ευθέως με εξοβελισμό το καθαρό Ηπειρώτικο τραγούδι..
Εξαιρέσεις ευτυχώς υπάρχουν ακόμα σε μερικά απομονωμένα χωριά της Ηπείρου όπου οι διατηρημένοι με ευλάβεια παραδοσιακοί ήχοι κρατούν ζωντανό το αρχαίο καθάριο Ηπειρώτικο τραγούδι με την αγνή μουσική και τον σοφό λόγο. Και όπου το πανηγύρι μπορεί να σε πάρει από την απάθεια, την απαισιοδοξία, τη στενοχώρια τη θλίψη και την απόγνωση και να σε ταξιδέψει ως την ανακούφιση, τη χαρά, τη γαλήνη και το ξεφάντωμα.
*Ο Ευάγγελος Νάνος είναι γιατρός χειρουργός και συγγραφέας