Menu
RSS

Ε-mail: taxydrom@gmail.com || Τηλέφωνο-FAX26810 77302

banner 01

«Ο νόμος των διαδόχων» το νέο ιστορικό μυθιστόρημα του Γιάννη Κωτσοκώστα

«Ο νόμος των διαδόχων» το νέο ιστορικό μυθιστόρημα του Γιάννη Κωτσοκώστα

Γράφει η Μαρία Δέτσικα*

Η Ιστορία δεν κλείνεται στα χρονοντούλαπα και δε διδάσκεται μόνο στις τάξεις και στα αμφιθέατρα. Η Ιστορία είναι η καθημερινότητά μας, οι πράξεις μας, η συμπεριφορά μας. Είναι λογοτεχνία, γνώση, πολιτική συνείδηση και πάνω απ’ όλα παιδεία.

Τα βιβλία που συνδέονται με την Ιστορία ζουν μια διαρκή άνοιξη στην Ελλάδα. Τα καλύτερα από αυτά δε γίνονται απαραιτήτως κραυγαλέα μπεστ σέλερ, αλλά διαβάζονται συνεχώς, δεν είναι δηλαδή βιβλία της μιας χρήσης. Είναι βιβλία που ενδιαφέρουν το κοινό και είναι να απορεί κανείς πώς το τόσο μεγάλο ενδιαφέρον των Ελλήνων για την Ιστορία δε μεταφράζεται πάντοτε σε μια ώριμη ενατένιση των πραγμάτων, ούτε σε πιο ώριμες καθημερινές πρακτικές.
Παρότι οι ρίζες του ιστορικού μυθιστορήματος ξεκινούν στα τέλη του 18ουαιώνα στην Αγγλία και είναι γνωστό πως κλασικοί συγγραφείς παγκόσμιου βεληνεκούς φλέρταραν με το είδος, όπως ο Ουγκώ και ο Ντίκενς, και φυσικά ο Τολστόι, στα τέλη του 20ού αιώνα συγγραφείς όπως ο Ουμπέρτο Έκο και αργότερα ο Νταν Μπράουν έδωσαν νέα ώθηση στο είδος κάνοντας τα βιβλία τους παγκόσμια μπεστ σέλερ και δημιουργώντας μια στροφή προς το ιστορικό μυθιστόρημα.
Το είδος αυτό είναι από τις πιο δύσκολες μορφές της λογοτεχνίας, καθώς ο συγγραφέας του πρέπει να συνδυάσει αριστοτεχνικά την ιστορική επάρκεια και ακρίβεια με την πετυχημένη μυθοπλασία, την άριστη τεχνική στη γλώσσα και τη διαμόρφωση πειστικών ηρώων και χαρακτήρων. Στη χώρα μας το υπηρέτησαν επάξια αρκετοί ιστορικοί μυθιστοριογράφοι, όπως ο Τάσος Αθανασιάδης, ο Άγγελος Βλάχος, ο Ηλίας Βενέζης, Άγγελος Τερζάκης, αλλά και οι νεότεροι Ρέα Γαλανάκη, Μάρω Δούκα, Αθηνά Κακούρη, Νίκος Θέμελης κα.
Τι είναι, όμως, ιστορικό μυθιστόρημα; Ποια είναι τα στοιχεία που το κάνουν να ξεχωρίζει από τις άλλες μορφές του μυθιστορήματος; Κατά τι διαφέρει ένα ιστορικό μυθιστόρημα από ένα κοινωνικό , από ένα αστυνομικό, ερωτικό ή μαθηματικό; Πρώτα απ’ όλα να πούμε ότι ένα ιστορικό μυθιστόρημα μπορεί κάλλιστα να είναι και αστυνομικό και ερωτικό ακόμη και μαθηματικό. Εκείνο όμως που το κάνει να ξεχωρίζει απ΄ όλα τα άλλα είδη μυθιστορήματος, η ειδοποιός διαφορά του, είναι ότι η πλοκή του εξαρτάται ή συνδέεται με κάποιο ιστορικό πρόσωπο ή κάποια ιστορικά γεγονότα που συνέβησαν σε μια δεδομένη στιγμή . Η ιστορική πλαισίωση χαρίζει στον συγγραφέα και τον αναγνώστη την αίσθηση της ασφάλειας και της ευκολίας. Πρόκειται, όμως, για ψευδαίσθηση.
Τι συνιστά τη δυσκολία στη συγγραφή ενός ιστορικού μυθιστορήματος και, συγχρόνως, τι το καθιστά γοητευτικό; Πώς ζωοποιούνται οι αυστηρές συμβάσεις του είδους ώστε μια πριγκηπέσσα Ιζαμπώ, μια Kωνσταντινουπολίτισσα Λωξάντρα, μια Aιγυπτιώτισσα Αριάγνη ή μια Σμυρνιά μάγισσα Κατίνα, για να περιοριστούμε στα καθ’ ημάς, να μας μένουν αξέχαστες;
Σεβασμός αλλά και παραποίηση της ιστορικής αλήθειας, πλούσια και επινοητική φαντασία, βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης ζωής, διεξοδική, επίμονη και επίπονη μελέτη της ιστορίας · ρεαλισμός έως τη λεπτομέρεια στην απόδοση του πνεύματος, των συμπεριφορών, των κοινωνικών συνθηκών, των γεγονότων, των τόπων, των ενδυμασιών, των ηθών και του τρόπου ομιλίας μιας παρωχημένης περιόδου· αναγκαία μίξη της δημόσιας και ιδιωτικής δραστηριότητας, της προσωπικής ψυχολογίας και των απρόσωπων ιστορικών δυνάμεων, συμβολή στην παιδεία, στην καλλιέργεια των αξιών, στον προσδιορισμό του εθνικού χαρακτήρα, στην ανάπτυξη της πολιτικής συνείδησης. Τελικά, επιτυχής συμβιβασμός δύο «ασυμβίβαστων» εννοιών: του μύθου και της ιστορίας.
Κατά πόσο, όμως, ο συγγραφέας, προκειμένου να πλάσει το δικό του μύθο, είναι ελεύθερος να παίξει μέσα στην Ιστορία και να παραποιήσει ιστορικά γεγονότα ή και να αποδώσει σε ιστορικά πρόσωπα ιδιότητες που δεν είχαν;
Εκείνο, λοιπόν, που καλείται να δώσει, είναι η ατμόσφαιρα της εποχής που αναπλάθει. Αυτό δεν είναι κάτι που γίνεται εύκολα. Λέγεται πως για να γράψει κανείς καλά, πρέπει να έχει βιώματα και παραστάσεις πάνω σε αυτό που γράφει. Ο συγγραφέας του ιστορικού μυθιστορήματος δεν μπορεί να έχει βιώματα σε χρόνους περασμένους, για αυτό η φαντασία θα πρέπει να αναπληρώσει το κενό της γνώσης και της μνήμης. Δεν αρκεί να είναι μόνο γνώστης της Ιστορίας, αλλά και να έχει την ικανότητα να μεταφέρεται o ίδιος, όσο γίνεται, στο χρόνο και το χώρο, να αισθάνεται όπως οι ήρωές του και να αντιδρά, όπως θα αντιδρούσαν εκείνοι τότε. Θα πρέπει, λοιπόν, ο συγγραφέας όχι μόνο να ξεχάσει το χρόνο στον οποίο ζει, αλλά και τον τόπο και τις συνήθειες και τους κώδικες πάνω στους οποίους βασίζει τη ζωή του και να υιοθετήσει αυτούς μιας άλλης εποχής και ενδεχομένως ενός άλλου τόπου και αυτό που θα νιώσει, θα πρέπει να το μεταφέρει στο γραπτό του για χάρη των αναγνωστών του.
Το παιχνίδι του συγγραφέα με τον αναγνώστη ξεκινά με τη δημιουργία του βασικού αφηγητή. Ποιος «μιλάει» στο έργο; Πίσω του, βέβαια, κρύβεται ο συγγραφέας. Το ερώτημα όμως παραμένει: ποιος αφηγείται; Η νεότερη θεωρία της λογοτεχνίας μάς δίδαξε πως ο συγγραφέας, ακόμη και όταν γράφει «εγώ», δεν ταυτίζεται ποτέ με τον αφηγητή της ιστορίας του. Ο αφηγητής γεννιέται από το κείμενο και με το κείμενο, πόσο μάλλον ο ανώνυμος παντογνώστης αφηγητής. Ο αναγνώστης νιώθει πως αφηγείται ένας αφηγητής όχι του 2019, αλλά του 10ου αιώνα, με μια γλώσσα που, με ρυθμούς κινηματογραφικούς, σε θεατρόμορφες άτιτλες ενότητες, παρουσιάζει, σχολιάζει, εμβαθύνει σε γεγονότα της ζωής, σκέψεις και συναισθήματα των ηρώων, δημιουργώντας ένα μεγάλο χωνευτήρι της προσωπικής μοίρας και της επιβολής του ιστορικού γίγνεσθαι πάνω της.
Το βιβλίο του Γιάννη Κωτσοκώστα «Ο νόμος των διαδόχων» ανήκει στην κατηγορία εκείνη των ιστορικών μυθιστορημάτων, τα οποία, μέσα από την ιστορία ενός προσώπου ξετυλίγουν ένα μεγαλύτερο κουβάρι, ένα ευρύτερο πλαίσιο ιστορίας. Αυτά τα μυθιστορήματα προσφέρουν εύληπτες και ενδιαφέρουσες ιστορικές εκδοχές περιόδων της ιστορίας μας. Οπωσδήποτε πιο κατανοητές και πιο οικείες στον αναγνώστη από εκείνες της επίσημης ή της σχολικής ιστορίας. Είναι σαν ρυάκια που χύνονται στην κοίτη της δημόσιας ιστορίας, για να την τροφοδοτήσουν και να καταστήσουν το νόημά της πιο κατανοητό, καθώς το πυκνό και πολυσύνθετο υφάδι της ιστορικότητας της ανθρώπινης εμπειρίας στο παρελθόν, υφασμένο με έναν τρόπο μοναδικό από συγκυρίες, αμετακίνητες δομές, συλλογικές τύχες, αλλά και ατομικές δράσεις, έρχεται πιο κοντά μας μέσα από το πρίσμα της μικροϊστορίας, για να μας θυμίσει τον τρόπο, που το ιστορικό πλαίσιο μιας εποχής καθορίζει κάθε φορά τις ζωές των ανθρώπων...
Ας συνοψίσουμε. Η λογοτεχνία δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ιστορία, αλλά ούτε η ιστορία να εξαντλήσει τη ζωή της στην ακαδημαϊκή της καταγραφή. Να ενώσουμε τέχνη και επιστήμη, τέχνη και ζωή, θα είναι πάντα η μεγάλη πρόκληση για να ζούμε με πληρότητα
Σκέφτομαι ότι αυτό το λογοτεχνικό πλησίασμα της Ιστορίας την εξανθρωπίζει, της δίνει πρόσωπο, όνομα. Θα μπορούσα να πω ότι η Λογοτεχνία μετατρέπει την Ιστορία σε ιστορίες, για να μας επιτρέψει να τη ζήσουμε έτσι όπως πραγματικά είναι- όχι ως στατιστικές, ημερομηνίες κλπ. Πρόκειται για ζωντάνεμα του παρελθόντος. Ο χαμένος χρόνος κερδίζεται ξανά και ξανά.
Ο νόμος των διαδόχων είναι ένα πραγματικό πανόραμα της εποχής, μια ιστορική- πολιτική- οικονομική-στρατιωτική κοινωνική- πολιτισμική περιπέτεια που μεταφέρει τις γεύσεις, τα αρώματα, τα χρώματα, τις αισθήσεις, τις μνήμες, τις διαφορετικές κουλτούρες που πλημμυρίζουν την επίσημη ζωή και την καθημερινότητα της αυτοκρατορίας.
Χάρη στην εποπτεία που έχει στο συγκεκριμένο ιστορικό γίγνεσθαι και στον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται το ιστορικό υλικό, o συγγραφέας κατάφερε και μετάπλασε μυθιστορηματικά τα ιστορικά δεδομένα, μέσα από τη δράση ηρώων που είναι ή θα μπορούσε να είναι συγκεκριμένα πρόσωπα. Τα μυθιστορηματικά πρόσωπα, τόσο στην όποια προσωπική τους ζωή όσο και, κυρίως, μέσα από τη δράση, βγαίνουν ατόφιοι, αδροί, ολοκληρωμένοι χαρακτήρες με σαφείς και συγκεκριμένους ρόλους. Τα μυθιστορηματικά δρώμενα συμπορεύονται και συμπλέουν με πραγματικά ιστορικά γεγονότα σε μια ρωμαλέα ιστόρηση που έχει έντονα τα στοιχεία της γραφής. Όπως η κατοχή και η κυριαρχία της γλώσσας, η ευχέρεια στη χρήση λέξεων από όλα τα στάδια της εξελικτικής της πορείας, η ευρηματικότητα, η ιδιοτυπία, η ένταξη σπάνιων και άγνωστων ελληνικών λέξεων, η ποίηση εξάλλου που χαρακτηρίζει τη γραφή του, η χρήση παραθεμάτων από αρχαίους συγγραφείς, το απρόοπτο και ο λυρισμός, είναι τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της απελευθερωμένης γραφής του.
Η μυθοπλασία του μυθιστορήματος είναι ευφάνταστη, συναρπαστική, καθηλωτική. Οι αλλαγές, οι ανατροπές και τα εμπόδια που ζουν οι ήρωες, σού κόβουν την ανάσα.
Πίσω από τη μυθοπλασία και μέσω των ηρώων του μυθιστορήματος αναδεικνύονται οι αξίες που έχουν την υπογραφή του συγγραφέα: η αγάπη για την πατρίδα, η θυσία, η προσφορά, ο έρωτας, η αλληλεγγύη, ο ηρωισμός (για ορισμένους). Στον αντίποδα του αγώνα για το δίκαιο και το “καλό”, βρίσκονται η προδοσία, η απληστία, η βαναυσότητα, η διαφθορά.
Ο συγγραφέας εισέδυσε στην ανθρώπινη τρικυμία και το δράμα της, συλλαμβάνοντας εκ των έσω τον άνθρωπο, μέσα στις αμοιβαίες συγκρούσεις των αντίθετων χαρακτήρων των ηρώων του. Δε μετατράπηκε ποτέ σ’ έναν πεζό φωτογράφο. Εκτελώντας χρέη ξεναγού, τοπιογράφου, ιστορικού με θαυμαστά αποθέματα παρελθούσης ζωής, αναδεικνύεται σε αρχείο των ψυχών και ταμείο των αληθειών. Τα σύμβολα γίνονται διαχρονικά, παίρνουν πανανθρώπινη αξία, αφού τα όσα έγιναν στον αόριστο χρόνο είναι δυνατό να επαναληφθούν, αφού πάντα θα υπάρχουν άνθρωποι που θα παλεύουν με το θάνατο, την απογοήτευση, την ηθική φθορά, τη διάψευση των ελπίδων τους, τη μοναξιά, τη χρεωκοπία των ιδανικών τους. τη διαφορετικότητα, την ανατροπή.
Άφησα για το τέλος τη σημαντικότατη ηδονή που αντλεί ο αναγνώστης από τη γλώσσα του κειμένου, ως αφήγηση και ως μορφή. Με όπλο την έμφαση στη λεπτομέρεια, αποδίδοντας έναν κόσμο που έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί, το μόνο ποτάμι που αντέχει στον χρόνο είναι η γλώσσα και οι μεταμορφώσεις της: η γραμμική αφήγηση διασταυρώνεται με τον ποταμό της μνήμης χάρη στη λειτουργία του συνειρμού, οι προσημάνσεις, διαπλέκονται με τις ανάδρομες αφηγήσεις, τον διάλογο και τον εσωτερικό μονόλογο, και ενισχύονται από την εκτενή περιγραφή. Η γλώσσα «ντύνεται» τη σοβαρότητα του ιστορικού όταν παραθέτει πλήθος στοιχείων με εκπληκτική ακρίβεια, σε βαθμό που νομίζεις πως περπατάς στην Κωνσταντινούπολη του 10ου αιώνα . Θερμή ή σκληρή στο στόμα των προσώπων, πάντοτε ταιριαστή με την ιδιότητά τους, τις εθνικές και ταξικές τους καταβολές, το μορφωτικό τους επίπεδο, διαμορφώνει μια ιδιόλεκτο για κάθε πρόσωπο. Έτσι οι άνθρωποι του 10ου αιώνα δεν υπάρχουν απλώς στο κείμενο, αναπνέουν, μιλούν, μαγειρεύουν φαγητά που ευωδιάζουν διά της γλώσσας, φορούν φορέματα και κοσμήματα που μπορείς να αγγίξεις, ζουν σε σπίτια, σε δρόμους, σε πολιτείες που μπορείς να θυμηθείς κάθε τους σπιθαμή.
Με μεγάλη αίσθηση οικονομίας, σχεδόν με τσιγκουνιά, σου δίνει τα στοιχεία λίγα - λίγα, σαν να σκορπάει χρωματιστά βοτσαλάκια στο δρόμο. Κι ο αναγνώστης ακολουθεί αυτά τα χαλικάκια της αφήγησης με την έκπληξη και τη λαχτάρα παιδιού, που, παίζοντας, παίρνει ένα καινούριο μονοπάτι μέσα στο δάσος του παραμυθιού. Την πένα του ο Γιάννης τη βουτάει πότε στο ροδόνερο και πότε στο αίμα. Ρεαλισμός και λυρισμός μαζί. Αλλά έτσι δεν είναι και η ζωή μας; Ήρωες και αντιήρωες, ζουν και δρουν σε μια πραγματικότητα που δεν εξωραϊζεται. Όμως, ακόμα και μ’ αυτά και γι΄ αυτά τα σκοτάδια της ψυχής τους, ο Γιάννης Κωτσοκώστας, κρατώντας μια λάμπα θυέλλης, ένα λυχναράκι μνήμης, τους διασώζει με τρυφεράδα και εντέλει τους καθαίρει.
Γιατί όλοι βαδίζουμε στα σκοτεινά. Μόνο η αγάπη μπορεί να ριγώσει το σκοτάδι με λίγο λευκό, μόνο η ελπίδα μπορεί να αστράψει λίγο φως και στάλες λεμονιού να στάξουν στο σκοτάδι.
Μια φωνή, λοιπόν, που αντιστέκεται, ένας ρεπόρτερ της μνήμης, είναι και ο Γιάννης. Μας έκανε την τιμή να μοιραστεί μαζί μας κάτι πολύ προσωπικό στην αρχή και δημόσιο στη συνέχεια: το πρώτο του βιβλίο. Γιατί κι αυτός, όπως κι εμείς, πιστεύει πως το καθετί υπάρχει, μόνο όταν το μοιράζεσαι. Τον ευχαριστούμε από καρδιάς και του ευχόμαστε να πάει κατευθείαν στις καρδιές και στο μυαλό των αναγνωστών. Να γίνει απ΄ αυτά τα βιβλία, που δεν τα καταχωνιάζεις με την ένδειξη άπαξ- μια φορά, σε κάποια γωνιά της βιβλιοθήκης. Να σπάζει το κουκούτσι των λέξεων και της ιστορίας και να το ξοδεύει απλόχερα.

* Η Μαρία Δέτσικα είναι φιλόλογος

back to top

|| Όροι χρήσης & Σχόλια αναγνωστών ||

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ. Το σύνολο του περιεχομένου και των υπηρεσιών του www.taxydromosartas.gr διατίθεται στους επισκέπτες αυστηρά για προσωπική χρήση. Απαγορεύεται η χρήση ή επανεκπομπή του σε οποιοδήποτε μέσο, μετά ή άνευ επεξεργασίας, χωρίς προηγούμενη γραπτή άδεια του εκδότη.

ΣΧΟΛΙΑ. Το παρόν διαδικτυακό μέσο ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρει περί των επωνύμων ή ανωνύμων σχολίων που φιλοξενεί. Σε περίπτωση που θεωρείτε πως θίγεστε από κάποιο εξ' αυτών, επικοινωνήστε μέσω της φόρμας επικοινωνίας ή με e-mail έτσι ώστε να αφαιρεθεί.