RSS

Ε-mail: taxydrom@gmail.com | Τηλέφωνο: 26810 77302 | FAX: 26814 00062

Το Αγροτικό Ζήτημα στην Ελλάδα. Η περίπτωση της Άρτας

Το Αγροτικό Ζήτημα στην Ελλάδα. Η περίπτωση της Άρτας

Γράφει ο Βασίλης Μαλαμής*
Το παρόν άρθρο συντάχθηκε στις 24 Ιουνίου 2018 με αφορμή την επέτειο της προσάρτησης της Άρτας στο Ελληνικό κράτος και σκοπό έχει να αναδείξει τα προβλήματα που προέκυψαν από αυτή την εξέλιξη μια και στην Άρτα ένα μεγάλο μέρος των γαιών ανήκαν στην ιδιοκτησία του μεγαλοτσιφλικά Καραπάνου.

Ο Καραπάνος, μέσω δικαστικών αγώνων που διεξήγαγε εναντίον των χωρικών και της εκκλησίας, κατάφερε να διατηρήσει την προ της απελευθέρωσης της Ηπείρου (24 Ιουνίου 1881) περιουσίας του.
Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να μην επιτρέπει στο Ελληνικό δημόσιο να αναδιανείμει ισότιμα στους χωρικούς τις περιουσίες τους δημιουργώντας μ’ αυτόν τον τρόπο πολλά εμπόδια στο να δοθεί μια οριστική λύση στο αγροτικό πρόβλημα που είχε ανακύψει μετά την απελευθέρωση του Ελληνικού κράτους (22 Ιανουα-ρίου 1830).
Με την σύσταση του Ελληνικού κράτους είχε περιέλθει στην ιδιοκτησία του «ως εθνικά κτήματα» το σύνολο των Οθωμανικών γαιών.
Στα χρόνια που ακολούθησαν οι Ελληνικές κυβερνήσεις χρησιμοποίησαν τα κτήματα αυτά για την αποκατάσταση άκληρων αγροτών, καταφέρνοντας να αποτρέψουν, ως ένα μεγάλο βαθμό, την δημιουργία μεγάλης ιδιοκτησίας. Η προσάρτηση της Ηπειροθεσσαλίας προκάλεσε, όπως γνωρίζουμε, σημαντικές διαφοροποιήσεις στην ως τότε καθιερωμένη μορφή των εγγείων σχέσεων στην Ελλάδα. Οι διαφοροποιήσεις αυτές δημιούργησαν σύνθετα ζητήματα ιδιοκτησιακών καθεστώτων που πυροδότησαν αντιδράσεις, κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά προβλήματα στις νεοαποκτηθείσες περιοχές.
Το Ελληνικό κράτος εκδήλωσε την απερίφραστη προτίμηση υπέρ της άνευ περιορισμού εξατομίκευσης των έγγειων δικαιωμάτων και κατάργησε εξ ολοκλήρου τις «προκαπιταλιστικές» Οθωμανικές σχέσεις. Το νεοελληνικό νομικό πλαίσιο, υποκαθιστώντας το καπιταλιστικό ρωμαϊκο-γερμανικό δίκαιο στο παραδοσιακό Οθωμανικό - Βυζαντινό, αποτέλεσε την Ελληνική εκδοχή του Τουρκικού Τανζιμάτ ( ).
Αν και το Ελληνικό κράτος προσπάθησε και απώθησε μέχρι έναν βαθμό την μεγάλη γαιοκτησία, δεν κατάφερε να την εξαφανίσει. Η μεγάλη ιδιοκτησία κατάφερε να διεισδύσει στον Ελληνικό χώρο και να εγκατασταθεί σε μια περιορισμένη αλλά στέρεη κλίμακα, χάρη στην προστασία που παρείχε το Ρωμαϊκο - Γερμανικής έμπνευσης νεοελληνικό δίκαιο. Οι Έλληνες καπιταλιστές αγοράζοντας το δικαίωμα νομής (τεσσαρούφ) επί των Τουρκικών κτημάτων σε τιμές ευκαιρίας, απέσπασαν στη συνέχεια από το Ελληνικό κράτος μια σειρά νομολογιακών πράξεων αναγνωριστικών της πλήρους και απόλυτης κυριότητάς τους.
Έτσι, το νεοελληνικό δίκαιο, καλλιεργώντας τον ιερό χαρακτήρα της κυριότητας, ήταν υποχρεωμένο να αναγνωρίσει την τυπική νομιμότητα της κατοχής της γης των γαιοκτημόνων. Η προσάρτηση της Θεσσαλίας και της Άρτας έθεσε σε λειτουργία νομικές προϋποθέσεις που, αν και είχαν διαμορφωθεί κατά την προηγούμενη περίοδο παρέμεναν σε μια κατάσταση ανενεργούς αναμονής. Τα μεγάλα τσιφλίκια τόσο στη Θεσσαλία όσο και στην Άρτα δημιουργήθηκαν κατά το πλείστον στο πολύ μικρό χρονικό διάστημα που παρεμβλήθηκε από τα 1878 (Συνθήκη του Βερολίνου) έως τα 1881 (έτος προσάρτησης).
Στην Άρτα ο σημαντικότερος γαιοκτήμονας-τσιφλικάς ήταν ο Κ. Καραπάνος, ο οποίος κατείχε μεγάλες εκτάσεις, τις οποίες εκμεταλλευόταν. Ο Καραπάνος πατήρ ξεκίνησε πριν το 1870 ως απλός διαχειριστής ( ) των εκτάσεων, τις οποίες οι γιοι του Μουσταφά Πασά κατείχαν λόγω νομής (τεσσαρούφ). Η υψηλή κυριότητα αυτών των γαιών ανήκε βεβαίως, όπως συνηθιζόταν στο Οθωμανικό κράτος. Όμως ο υιός Καραπάνος, μέγας δανειστής χρημάτων των αφεντικών του πατέρα του, αγόρασε απ’ αυτούς, αντί των οφειλομένων, το δικαίωμα να εισπράττει τον φόρο (μιρί) από τους χωρικούς 28 χωριών. Η μεταβίβαση έγινε αντί χρέους 60.000 λιρών.
Μετά την αλλαγή αυτή (μετά το 1870), η θέση των χωρικών - καλλιεργητών αιφνιδίως χειροτέρευσε. Ο Καραπάνος άρχισε να εκβιάζει τους χωρικούς να υπογράψουν συμβόλαια αγρομίσθωσης μαζί του, που θα του αναγνώριζαν εμμέσως την πλήρη κυριότητα επί της γης και θα αφαιρούσαν κάθε εμπράγματο χαρακτήρα από τα πάγια επί του εδάφους δικαιώματα των καλλιεργητών. Υπέβαλλε στην δικαιοδοσία του για την είσπραξη του μιρί ακόμα και τις κοινοτικές εκτάσεις, ενώ δεν είχε κανένα παρόμοιο δικαίωμα. Διεύρυνε τα κτήματά του καταπατώντας ακόμα και τις «αφιερωμένες» εκτάσεις (βακούφια).
Μέχρι την προσάρτηση της Άρτας από την Ελλάδα (1881), ο Καραπάνος έδινε μια απλή νομική μάχη χωρίς να κατορθώνει να αποβάλλει τους χωρικούς από τα κτήματά τους. Όμως αυτή η έντονη νομική προετοιμασία επέτρεψε στον Καραπάνο να αξιώσει από το Ελληνικό κράτος την αναγνώριση των τίτλων του ως «κεκτημένων δικαιωμάτων» ( ) (υπό την έννοια που όριζαν οι συνθήκες του Βερολίνου και της Κωνσταντινούπολης).
Όταν η Άρτα ενώθηκε με την Ελλάδα, ο Καραπάνος, υπό την προστασία του Ελληνικού δικαίου, έλαβε τα εξής μέτρα: α) Απέβαλλε πλήθος αγροτικών οικογενειών από τα κατά παράδοση κτήματά τους, β) εμπόδισε σ’ άλλους χωρικούς την καλλιέργεια και γ) εκμίσθωσε τη γη ως βοσκήσιμη σε Βλάχους νομάδες.
Ο βουλευτής, Τ. Αδαμόπουλος, βλέποντας τα Ελληνικά δικαστήρια να επιτρέπουν στους Έλληνες τσιφλικούχους αυτά που τα Οθωμανικά είχαν ανέκαθεν αρνηθεί, απορούσε πώς είναι δυνατόν να επιτρέπουν σ’ αυτούς τους οιονεί- ιδιοκτήτες την έξωση των χωρικών της Θεσσαλίας και της Άρτας.
Η προσάρτηση της Άρτας προκάλεσε μια τόσο εκρηκτική κατάσταση στις σχέσεις τσιφλικούχων-κολλήγων καλλιεργητών, ώστε το Ελληνικό κράτος, σύμφωνα με τον Κορδάτο, δεν μπόρεσε να επιβάλλει την τάξη παρά αποστέλλοντας δυνάμεις του τακτικού στρατού και πληρώνοντας τις Ελληνικές φυλακές από τους χωρικούς που θεωρήθηκαν ανατρεπτικά στοιχεία.

 

Βιβλιογραφία που χρησιμοποιήθηκε για τη σύνταξη του άρθρου
1.Βεργόπουλος Κ. «Το Αγροτικό ζήτημα στην Ελλάδα, Η κοινωνική ενσωμάτωση της γεωργίας», Εκδόσεις Εξάντας, Αθήνα 1992
2. Κωνσταντίνος Καραπάνος. «Η δημοκοπία αγωνιζόμενη να δημιουργήσει αγροτικόν ζήτημα εν Ηπείρω και Θεσσαλία», χωρίς εκδόσεις, Αθήναι 1882
3. Κορδάτος. «Σελίδες της ιστορίας του αγροτικού ζητήματος», Εκδόσεις Μπουκουμάνη, χωρίς τόπο έκδοσης, 1973
4. Γ. Νάκος. «Αι Μεγάλαι Δυνάμεις και τα εθνικά κτήματα της Ελλάδος», Εκδόσεις Επιστημονική Επετηρίς Νομικών και Οικονομικών Επιστημών Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονινίκη, 1976
5. Στεφανίδης Δ. «Αγροτική πολιτική», χ. ε., Αθήνα 1948.

*Ο Βασίλης Μαλαμής είναι φιλόλογος - ιστορικός

back to top

Επικοινωνήστε μαζί μας...

TAXY LOGO1

Γραφεία: Νόρμαν & Σκουφά - ΑΡΤΑ, ΤΚ 47100

Ε-mail & Διαφήμιση: taxydrom@gmail.com

Τηλέφωνο: 26810 77302

FAX: 26814 00062

Συνδρομή στην εφημερίδα: 50 ευρώ/έτος

Σαν σήμερα...

Ειδήσεις ανά ημερομηνία

« September 2018 »
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

|| Όροι χρήσης & Σχόλια αναγνωστών ||

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ. Το σύνολο του περιεχομένου και των υπηρεσιών του www.taxydromosartas.gr διατίθεται στους επισκέπτες αυστηρά για προσωπική χρήση. Απαγορεύεται η χρήση ή επανεκπομπή του σε οποιοδήποτε μέσο, μετά ή άνευ επεξεργασίας, χωρίς προηγούμενη γραπτή άδεια του εκδότη.

ΣΧΟΛΙΑ. Το παρόν διαδικτυακό μέσο ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρει περί των επωνύμων ή ανωνύμων σχολίων που φιλοξενεί. Σε περίπτωση που θεωρείτε πως θίγεστε από κάποιο εξ' αυτών, επικοινωνήστε μέσω της φόρμας επικοινωνίας ή με e-mail έτσι ώστε να αφαιρεθεί.